Artikel door Jorein Versteege

Mislukking van de stalinistische twee fasen theorie

Als revolutionair socialisten het hebben over de twee fasen theorie, bedoelen we een stalinistische opvatting dat ’’communisten’’ eerst de progressieve bourgeoisie dienen te steunen en pas later de strijd voor het socialisme moeten voeren. Deze twee fasen theorie werd populair bij de stalinisten na de dood van Lenin in 1924. Stalin vond dat de communistische partijen de strijd voor socialisme diende uit te stellen. Dit resulteerde in zogenaamde volksfronten in Spanje en Frankrijk. Daar kwamen regeringen aan de macht bestaande uit stalinisten en sociaaldemocraten. Maar dat waren geen revolutionaire regeringen. De volksfronten kregen te maken met felle vijandigheid vanuit de kapitalistenklasse. In Spanje steunde die de extreemrechtse militairen van de Franco en in Frankrijk hield de coalitie tussen sociaaldemocraten en stalinisten maar twee jaar stand.

Na 1945 zorgde de stalinistische twee fasen theorie ervoor dat in veel koloniale landen, de communistische partijen zich niet revolutionair gingen opstellen. Ze zochten samenwerking met nationalistische krachten. Een voorbeeld is de Communistische Partij van Indonesië (PKI). Een massapartij met drie miljoen leden, maar met een partijbestuur dat volledige aansluiting zocht bij het nationalisme van Sukarno en zijn Republiek Indonesië. In plaats van voor een socialistisch Indonesië te strijden, droegen PKI leden het portret van Sukarno en de Indonesische twee kleur rond. Uiteindelijk werd de PKI verraden en door het anticommunistische leger van Indonesië uitgemoord. Met steun van westerse geheime diensten pleegde generaal Suharto een massamoord en werd niet alleen de PKI vernietigd, maar ook 500.000 Indonesiërs geëxecuteerd!

Soms werden de stalinisten tot revolutie gedwongen. Fidel Castro bijvoorbeeld wou helemaal geen “socialistisch” Cuba, laat staan een planeconomie in 1959. Door de vijandigheid van de Amerikanen kwam hij in revolutionaire wateren terecht. Pas in 1961 verklaarde Castro dat de Cubaanse Revolutie, socialistisch van aard was. Ook nationalistische stalinisten zoals Ho Chi Minh werden onder druk van hun oorlogen tegen het kolonialisme en imperialisme, richting een revolutionaire omverwerping van het kapitalisme gedwongen. Elders zouden communistische partijen nog vooral toenadering zoeken tot de progressieve elementen van het kapitalisme.

Na 1989 implodeerde het wereldwijde stalinisme. De regimes die nog beweerde ‘’marxistisch-leninistisch’’ te zijn vielen terug op de twee fasen theorie en verklaarde dat het kapitalisme noodzakelijk was. Onder dit mom hebben de stalinistische regimes in Azië hun economieën opgesteld voor kapitalisten. Na de val van de Sovjet-Unie zijn communistische partijen deel geweest van verschillende regeringen. Vaak als junior partners zonder enige revolutionaire bedoelingen. In Oost Europa gingen de stalinisten veel verder en stapte volledig af van het communisme. Partijen die door Joseph Stalin in 1945 aan de macht waren gezet, verklaarde zich ’’sociaaldemocratisch’’ en werden neoliberaal, zoals de Hongaarse en Bulgaarse ’’socialistische’’ partijen.

De ”communistische” partijen van Nepal

Nepal heeft niet één communistische partij, maar een rijtje aan communistische partijen die zich allemaal Communistische Partij van Nepal (CPN) noemen. De grootste twee zijn de CPN-UML en de CPN-MC. UML staat voor: ’’Verenigd Marxistisch Leninistisch’’ (de stalinisten) en MC staat voor: Maoïstisch Centrum (de maoïsten). Aanvankelijk wonnen de maoïsten veel steun onder arme boeren en werkenden op het platteland. In 2008 werd Maoïstisch Centrum de grootste politieke partij van het land. Maar ook de maoïsten steunde op de twee fasen theorie. MC leider Pushpa Kamal Dahal leidde drie kapitalistische regeringen tussen 2008 en 2017, in coalitie met UML. Nooit brak de CPN-Maoïstisch Centrum met de markt economie en de kapitalistische staat.

Dit resulteerde in verkiezingsnederlaag op verkiezingsnederlaag. Werkenden voelden zich verraden door Pushpa Kamal Dahal. Zijn maoïsten gingen van 29.28% van de stemmers in 2008, naar 11.13% in 2022. ’’Verenigd Marxistisch Leninistisch’’ (UML) rond K.P. Sharma Oli wist hiervan te profiteren. Maar ook UML toonde totaal geen revolutionaire wil om het kapitalisme omver te werpen en een socialistisch Nepal op te bouwen. Dit reformistische gedrag komt direct van hun grootste voorbeeld: de Chinese “Communistische” Partij. Het was UML die sinds 2022 een regering vormde met de sociaaldemocraten van de Nepalese Congres Partij (NCP) en enkele kleine gematigde socialistische partijen.

De huidige opstand tegen de kapitalistische regeringspartijen UML en NC komt vooral van jongeren. Die zijn de ongelijkheid, corruptie en ondemocratische politiek van de stalinisten en sociaaldemocraten zat. Vooral een verbod op social media zorgde voor een golf van woede onder generatie Z, die geboren zijn tussen 1997 en 2012. Met autoritaire maatregelen probeerde premier K.P. Sharma Oli hun kritiek de kop in te drukken. Op 3 september stond de CPN-UML leider nog trots naast zijn icoon Xi Jinping en diens bondgenoten; Vladimir Putin en Kim Jong Un. Op 8 september barstte de volksopstand los en werd het parlementsgebouw en verschillende andere overheidsgebouwen in brand gestoken door de woedende massa’s.

De Nepalese Revolutie?

Als we kijken naar de samenstelling van de opstandelingen in Nepal, zien we dat het vooral jongeren zijn. De generatie Z is in opstand gekomen tegen de regering van K.P. Sharma Oli. Het Nepalese militair heeft de nationale luchthaven gesloten en er is op dit moment spraken van een vacuüm. CPN-UML leider Oli is afgetreden, de Federale Democratische Republiek Nepal heeft geen leider en geen parlement meer, want het gebouw is afgebrand. Is er spraken van een revolutie? Ja en nee, de opstandelingen worden niet geleid door een revolutionaire organisatie, het is een spontane volksopstand van jongeren. Sociaaldemocraten, stalinisten, maoïsten, gematigde socialisten, ze hebben allemaal gefaald! Want de kapitalistische politiek in Nepal wordt deze ’’linkse’’ partijen geleid. Officieel noemen alle regeringspartijen zich ’’socialistisch’’. Wat ze volgens onze mening niet zijn, door hun steun aan de kapitalistische machtsstructuren (markt economie, privé bezit van productie middelen, kapitalistische overheid).  

Revolutionair socialisten roepen op tot het oprichten van arbeidersraden. Die moeten de macht van de kapitalistische staat overnemen en uiteindelijk een einde maken aan de corrupte Federale Democratische Republiek Nepal. Er moet een revolutionaire grondwettelijke vergadering van arbeiders en boeren komen, die een socialistische grondwet kan opstellen. Daarvoor moet echter een partij van de werkende klasse bestaan en dat mist Nepal. Al die zelfverklaarde ’’marxisten-leninisten’’ hebben de werkende klasse nooit de macht gegeven. Ondertussen wordt er geplunderd en lijkt de macht van de overheid af te brokkelen. Huizen van UML en NCP leiders zijn leeggeroofd en in brand gestoken, zo groot is de afkeer van deze kapitalistische politici.

Wat is het socialistische alternatief voor Nepal?

Wij zeggen:

• Geen vertrouwen in types zoals Khadga Prasad Sharma Oli of Pushpa Kamal Dahal
• De stalinisten van UML en maoïsten van MC hebben met hun reformistische politiek bewezen geen revolutionaire partijen te zijn
• De president en alle ministers moeten aftreden
• Geen steun aan een tijdelijke regering bestaande uit kapitalistische politici
• Alle macht moet overgedragen worden aan raden van arbeiders en boeren
• Een revolutionaire grondwettelijke vergadering moet een nieuw Nepal opbouwen onder democratische controle van de werkende klasse
• Uit deze opstand moet een revolutionaire partij geboren worden
• Deze revolutionaire partij zal moeten eisen dat het socialisme wordt opgebouwd
• Dat houdt in de nationalisatie van alle productie middelen en de grootste bedrijven onder democratisch zelfbestuur van werkenden
• Voor een socialistisch Nepal als onderdeel van een vrijwillige socialistische federatie van Azië

Socialistische Strijd India pleit voor:

• Nee, tegen elke vorm van reactionair nationalisme
• Weerstand bieden aan alle pogingen om de onderdrukten tegen elkaar op te zetten
• Het mobiliseren van de macht van werkenden en gewone mensen tegen oorlog, bezetting en sektarisch terreur
• Strijd tegen kapitalistische uitbuiting
• Democratische controle over de economie, nationalisatie van de sleutelsectoren en de grootste bedrijven
• Voor een vrij en socialistisch Kashmir, maar ook voor socialisme in India, China en Pakistan!

Op 9 januari 1905 vielen er honderden doden en duizenden gewonden in Petersburg. De werkenden brachten hun ongenoegen op straat. Ze wilden met hun breed gedragen petitie naar de tsaar trekken om hem tot medeleven te bewegen. Daar kwam niets van in huis. Het dictatoriale regime liet op de betogers schieten. Het betekende het einde van de illusies in de tsaar en het begin van een revolutiejaar in Rusland. In zijn boek ‘1905’ doet Trotski het relaas van die januaridagen. Hieronder het betreffende hoofdstuk. Het volledige boek in een eerste Nederlandse vertaling verschijnt binnenkort.

“Sire! Wij arbeiders, onze vrouwen en kinderen, hulpeloze ouderen die ons hebben verwekt, wij zijn naar u gekomen, Sire, om rechtvaardigheid en bescherming te vinden. Wij leven in grote armoede, we worden onderdrukt en uitgebuit door het werk dat boven onze krachten moet worden verricht; we worden beledigd, niet als mensen gezien, we worden behandeld als slaven die hun lot in stilte moeten dragen. En we dragen ons lot, maar we worden steeds dieper in de afgrond van bedelarij, wetteloosheid en onwetendheid gedreven. Het despotisme en de willekeur wurgen ons en we stikken erin. Sire, onze kracht raakt uitgeput! De grens van ons geduld is bereikt; het verschrikkelijke moment is aangebroken dat het voor ons beter is om te sterven dan deze aanhoudende folteringen nog langer te verdragen.”

Aldus begon de gevierde volkspetitie van de arbeiders van Petersburg. In deze woorden klonken de onderliggende bedreigingen duidelijker door dan de smeekbedes van de trouwe onderdanen. De verklaring ging verder met een beschrijving van alle vormen van onderdrukking en beledigingen die het volk moest ondergaan. Alles was vastgelegd, van onverwarmde fabriekshallen tot politieke wetteloosheid in het land. De petitie vroeg om amnestie, publieke vrijheden, de scheiding van kerk en staat, de achturige werkdag, een eerlijk loon en de geleidelijke overdracht van de grond aan het volk. Aan het hoofd van alles plaatsten zij het bijeenroepen van een Grondwettelijke Vergadering op basis van algemeen kiesrecht. De petitie eindigde als volgt.

“Dit zijn onze grootste noden, Sire, waarop wij u wijzen. Beveel en zweer dat zij worden nagekomen en u zal Rusland groots en glorieus maken en uw naam voor eeuwig in onze harten en die van ons nageslacht sluiten. Maar als u ze niet nakomt, als u niet naar onze smeekbede luistert, zullen wij hier sterven, op de stoep van uw paleis. Wij kunnen nergens anders naar toe, geen doel om na te streven. Voor ons liggen maar twee wegen; naar de vrijheid en geluk, of die naar het graf. Sire, kies een pad en wij zullen volgen, ook al leidt het pad naar de dood. Wij zijn bereid ons leven op te offeren voor het al lang lijdende Rusland. We schamen ons niet voor zo’n offer, wij maken hem uit vrije wil.”

En zij brachten hun offer …

De petitie van de arbeiders verving niet alleen de schimmige formuleringen van de liberale verklaringen met hun verhulde oproepen tot meer politieke democratie, maar gaf deze leuzen ook een klasseninhoud door stakingsrecht en een 8-urige werkdag te eisen. Haar historische betekenis lag niet zozeer in haar tekst als wel in het feit zelf. De petitie was de proloog naar een actie die de arbeidende massa’s verenigde. Ze waren verenigd in een smeekbede aan een geïdealiseerde monarchie. En daarna in het besef dat het proletariaat en de échte monarchie dodelijke vijanden bleken te zijn.

Het verloop van de gebeurtenissen staat eenieder nog helder voor de geest. Het waren maar een paar dagen en het ontwikkelde zich op vreemde wijze, alsof het allemaal gepland was. Op 3 januari brak er een staking uit in de Poetilov fabrieken. Op 7 januari staakten al ruim 140.000 arbeiders. Het hoogtepunt van de staking lag op 10 januari. Vanaf 13 januari werd het werk weer hervat. Feitelijk begon het dus als een economische staking, die uitbrak als gevolg van een aantal specifieke incidenten. De staking breidde zich uit over tienduizenden arbeiders en kreeg een politieke lading. De staking werd georganiseerd door de “Vereniging van Bedrijf- en Fabrieksarbeiders”, oorspronkelijk nota bene voortgekomen uit de politie. De radicalen, die door het falen van hun bankettencampagne op een doodlopende weg terecht waren gekomen, kookten van ongeduld. Ontevreden over de beperkte economische eisen van de staking dwongen ze Gapon, hun leider, een veel politiekere houding aan te nemen. Ze werden zo overweldigd door de enorme ontevredenheid, woede en revolutionaire energie onder de arbeiders, dat de kleingeestige plannen van hun liberale medestanders de grond in werden geboord. De sociaaldemocraten traden op de voorgrond. In eerste instantie met vijandigheid begroet, pasten zij zich snel aan hun publiek aan en wonnen de overhand. Hun leuzen werden door de massa’s overgenomen en werden onderdeel van de petitie.

De regering verviel tot volledige inactiviteit. Waarom? Een slimme provocatie? Verlammende verwarring? Beide. De bureaucraten van het type van prins Svjatopolk wisten niet waar ze het moesten zoeken. De kliek rond Trepov, was erop gebrand om zo snel mogelijk de “Lente” om zeep te helpen en hoopte daarom op een slachtpartij. Zij liet de gebeurtenissen hun natuurlijke loop hebben met de logische gevolgen. De telegraaf mocht elke dag stap voor stap de gebeurtenissen over de hele wereld verspreiden. Elke conciërge in Parijs wist drie dagen van te voren dat er op zondag 9 januari in Petersburg een revolutie zou plaatsvinden. De Russische regering deed niets om een bloedbad te voorkomen.

Door de 11 afdelingen van de “Vereniging” van arbeiders werden bijeenkomsten belegd. Er werd een petitie opgesteld en de plannen voor de optocht naar het paleis werden besproken. Gapon ging van afdeling naar afdeling; de sociaaldemocratische sprekers werden schor en vielen soms om van uitputting. De politie mengde zich nergens in. Ze was in geen velden of wegen te bekennen.

Zoals afgesproken was de optocht naar het paleis een vreedzame, zonder slogans, spandoeken of sprekers. De mensen droegen hun nette zondagse kleren. In sommige delen van de stad droegen ze iconen en kerkelijke vaandels met zich mee. Overal kwamen de deelnemers aan de petitie-optocht troepenmachten tegen die de weg versperden. Ze smeekten om doorgelaten te worden. Ze huilden, poogden om de versperringen heen te komen of er doorheen te breken. De soldaten vuurden de hele dag. Er vielen honderden doden en duizenden gewonden. Exacte cijfers waren niet vast te stellen omdat in het holst van de nacht de lichamen door de politie werden afgevoerd en gedumpt.

Op 9 januari om middernacht schreef Gregori Gapon:

“De vloek van mijn priesterschap rust op de soldaten en officieren die hun onschuldige broeders, zusters en kinderen vermoorden, op de onderdrukkers van het volk. Mijn zegen is er voor die soldaten die meehelpen het volk naar vrijheid te streven. Ik verleen hen vergiffenis voor hun militaire eed aan deze verraderlijke tsaar die het bevel gaf tot dit bloedbad van onschuldigen.”

De geschiedenis gebruikte het plan van Gapon voor haar eigen doeleinden – en er restte Gapon niets anders dan de revolutionaire gevolgen naar de gebruiken van zijn priesterschap te formuleren.

Tijdens het ministeriële beraad op 11 januari, adviseerde graaf Witte, toen nog niet aan de macht, de gebeurtenissen en maatregelen van 9 januari, te bespreken “om in de toekomst zulke betreurenswaardige gebeurtenissen te voorkomen.” Het voorstel van Witte werd afgewezen omdat “het niet binnen de competentie van dit beraad viel en niet op de agenda stond.” Het ministeriële beraad stond toe dat het begin van de Russische revolutie onopgemerkt plaatsvond, omdat het niet op de agenda stond.

De wijze waarop de gebeurtenissen zich op 9 januari ontvouwden, konden natuurlijk door niemand in zijn geheel worden voorzien. Een priester die door de loop van de geschiedenis geheel onverwacht voor een aantal dagen aan het hoofd van de arbeidende massa’s werd geplaatst, gaf daar natuurlijk ook de stempel aan van zijn persoon, zijn opvattingen en status als priester. De diepere inhoud van de gebeurtenissen werd voor velen verhuld door de vorm waarin ze plaatsvond. Maar het werkelijke belang van 9 januari reikte veel verder dan de symboliek van een processie naar het Winterpaleis. De priestermantel van Gapon was slechts een rekwisiet, het proletariaat was de hoofdrolspeler in dit drama. Het proletariaat begon met een staking, verenigde zichzelf, stelde politieke eisen, ging de straat op, wist de publieke steun en het enthousiasme van de rest van de bevolking achter zich te krijgen, botste met de troepenmacht en startte de Russische revolutie. Gapon was niet de schepper van de revolutionaire energie van de arbeiders van Petersburg; vooral tot zijn eigen verbazing was hij degene die het deed uitbarsten. Deze zoon van een priester, daarna seminariestudent aan de Aeligius Academie, als agitator overduidelijk aangestuurd door de politie, kwam plotseling aan het hoofd te staan van een bijeenkomst van honderdduizenden mensen. De politieke situatie, zijn priestermantel, de elementaire opwinding van de nog nauwelijks politiek bewuste massa’s en de enorm snelle loop van de gebeurtenissen maakten van Gapon een “leider”.

In zijn hoedanigheid als sprookjesverteller op de psychologische ondergrond van avonturisme, enige betrouwbaarheid uitstralend en met een wat opvliegend zuidelijk temperament, als onbenul in sociale aangelegenheden, was Gapon totaal niet bij machte enige sturing aan de gebeurtenissen te geven of ze zelfs maar te voorzien. Hij werd er volkomen door overspoeld.

De liberalen hielden lang vol de gebeurtenissen van 9 januari te wijten waren aan het karakter van Gapon. Zij spiegelden hem af als een ware volksmenner die de kneepjes van het vak kende in vergelijking met de sektarische doctrine van de sociaaldemocraten. Daarmee vergaten ze dat 9 januari helemaal niet zou hebben plaatsgevonden als Gapon niet in aanraking was gekomen met enkele duizenden politiek bewuste arbeiders, die de leerschool van het socialisme hadden doorlopen. Deze mensen vormden meteen een ijzeren ring om hem heen, die hij al had hij het zelf gewild, niet kon doorbreken. Maar hij ondernam geen uitbraakpoging. Gehypnotiseerd door zijn eigen succes, liet hij zich op de golven meedragen.

De dag na de Bloedige Zondag beschreven we dat Gapon zich politiek volledig had onderworpen. Ongetwijfeld hebben we allemaal zijn karaktereigenschappen overschat. Met zijn krans van heilige verontwaardiging en de vervloeking van de priester op zijn lippen, leek hij vanop afstand wel een Bijbelse figuur. Het leek alsof er krachtige revolutionaire bezieling in de borst van deze jonge priester was ontwaakt, die werkte in het Huis van Bewaring in Petersburg. Wat gebeurde er daarna? Toen de lichten uiteindelijk doofden, beschouwde eenieder Gapon als de politieke en morele onbenul die hij in werkelijkheid was. Zijn optreden voor socialistisch Europa, zijn jammerlijke “revolutionaire” geschriften uit het buitenland, bot en naïef tegelijk, zijn terugkeer naar Rusland, zijn achterbakse contacten met de regering, de door graaf Witte overhandigde smeergelden, Gapons pretentieuze en absurde interviews met vertegenwoordigers van de conservatie pers en, uiteindelijk, het schurkachtige verraad dat zijn einde betekende; dit alles maakte een definitief einde aan enige illusies rond de figuur van Gapon van 9 januari.

We ontkomen er niet aan de slimme woorden van Viktor Adler, leider van de Oostenrijkse sociaaldemocraten, voor de geest te halen die, toen hij het eerste telegram las waarin Gapon zijn terugkeer naar Rusland aankondigde, zei: “Wat jammer … het zou voor zijn naam in de geschiedenis beter zijn als hij net zo mysterieus van het toneel was verdwenen als hij er was opgekomen. We hadden dan een prachtige romantische legende gehad van een priester die de poorten naar de Russische Revolutie wijd open zette.” Om er daarna met de hem zo eigen ironie aan toe te voegen: “Sommigen kunnen beter martelaren dan partijgenoten zijn.”

‘In Rusland bestaat er geen revolutionaire bevolking’, schreef Peter Stroeve in zijn in het buitenland gepubliceerde krant Osvobozdeni (Bevrijding), op 7 januari 1905. Precies twee dagen voordat de garderegimenten de betoging van de Petersburgse arbeiders neersloegen.

“In Rusland bestaat er geen revolutionaire bevolking”, stelde het Russische liberalisme bij monde van een afvallige socialist, die tijdens de bankettencampagne van drie maanden zichzelf ervan had overtuigd dat hier het centrum van de politieke actie lag. Maar deze uitspraak kwam tijd tekort om Rusland te bereiken voordat de telegraaf alle hoeken van de wereld bestookte met telegrammen over het grote nieuws van het begin van de Russische revolutie.

Wij hadden erop gewacht, we hebben er nooit aan getwijfeld. Voor vele jaren was het voor ons de logische uitkomst van onze “doctrine”, die werd beschimpt door onbenullen van allerlei politiek allooi. Zij geloofden niet in de revolutionaire rol van het proletariaat. In plaats daarvan geloofden ze in de kracht van de zemsty-petities, in Witte, in Svjatopolk-Mirski, in vaten met dynamiet. Er is geen politiek vooroordeel te bedenken waar ze niet in geloofd hebben. En juist ons geloof en vertrouwen in het proletariaat werd door hen als een misplaatst vooroordeel weggezet.

Niet alleen Stroeve, maar ook het “geschoolde publiek” in wiens dienst hij kort geleden was getreden, werd volkomen door de gebeurtenissen verrast. Met van angst opengesperde ogen en verstijfd zagen ze door hun ramen het historische drama voor zich ontvouwen. De interventie van de intelligentsia in de gebeurtenissen was van een jammerlijke en verwaarloosbare aard. Een vertegenwoordiging van een aantal vooraanstaande professoren en geleerden benaderde prins Svjatopolk-Mirski en graaf Witte. Zoals de liberale pers het stelde, deden ze dit “in de hoop de problemen dusdanig te kunnen toelichten dat wellicht het gebruik van geweld voorkomen kan worden.” De ene berg was tegen de andere berg aan het botsen en ondertussen geloofden een handjevol democraten dat onderonsjes met een paar ministers het onvermijdelijke konden doen voorkomen. Svjatopolk weigerde de delegatie te ontvangen. Witte stak onmachtig zijn handen omhoog. En toen, als in een toneelstuk van Shakespeare, werd geheel onverwacht een element van farce in deze grootste tragedie gepresenteerd. De politie stelde dat de afgevaardigden een “Voorlopige Regering” vormden en ze werden afgevoerd naar de Peter en Paul vesting.

Toch trok 9 januari een diepe scheidingslijn door het onsamenhangende en mistige speelveld van het politieke bewustzijn van de intelligentsia. Tijdelijk vielen de intelligentsia terug op de gewoontes van het traditionele liberalisme met haar geloof in het bezweren van de ellende middels een wisseling van de wacht aan de top van de regering. Het dwaze regime van prins Svjatopolk-Mirski was het tijdperk van de bloei, de prachtige bloei van dit soort liberalisme. De hervormingsgezinde oekaze van 12 december was haar rijpste vrucht. Maar 9 januari vaagde deze “Lente” weg, haar vervangend door een militaire politiedictatuur met ongelimiteerde macht voor Trepov, die vlak daarvoor door de liberale oppositie was verwijderd als Commissaris van Politie in Moskou! Tegelijkertijd werden de verschillen tussen de democraten en de officiële oppositie binnen de liberale kringen steeds duidelijker. De acties van de arbeiders versterkten de radicale elementen onder de intelligentsia, net zoals de zemsty-conferentie eerder de troefkaarten juist in handen van de meer opportunistische elementen legde. De kwestie van politieke vrijheid werd voor het eerst concreet in het bewustzijn van de linkervleugel van de oppositie. Ze zagen dit terug in de mate van strijd, de krachtsverhoudingen en de woeste aanvallen op krachtige volksbewegingen. Voor het eerst trad het revolutionaire proletariaat, gisteren nog een ‘hersenspinsel van de marxisten’, als een krachtige politieke realiteit op de voorgrond.

Het invloedrijke liberale weekblad Pravo schreef: “Kunnen we na deze bloedige dagen in januari ook maar één moment twijfelen aan de historische missie van het Russische stedelijke proletariaat? Het is duidelijk dat deze kwestie, in ieder geval voor dit moment van de geschiedenis, is opgelost. Niet door ons, maar door de arbeiders die, tijdens die gedenkwaardige januaridagen, met de kracht van verschrikkelijke en bloedige gebeurtenissen, hun namen in het heilige boek van de sociale beweging in Rusland hebben geschreven.” Er zat maar één week tussen het artikel dat Stroeve publiceerde en de bovenstaande zinsneden, toch ligt er een heel historisch tijdperk tussen.

Ook voor de kapitalistische bourgeoisie was 9 januari een keerpunt in het politieke bewustzijn.

In de jaren net voor de revolutie, en tot grote ontevredenheid van de kapitalisten, was er een hele school van regeringsdemagogie ontstaan, de zogenaamde Zoebatov-leer. Haar doel was om arbeiders in econonische delicten te laten komen met de eigenaren, zodat botsingen met het staatsapparaat werden vermeden.

Maar na Bloedige Zondag kwam de hele normale gang van zaken tot stilstand. Er werd slechts met intervallen gewerkt, tussen de ongeregeldheden door. De enorme winsten uit legerorders en leveringen kwamen niet in de industrie terecht, die in zwaar weer verkeerde, maar in de zakken van een kleine groep roofzuchtige monopolisten met privileges. Er bleef niets over om de industrie te paaien in deze omstandigheden van toenemende chaos. De ene na de andere bedrijfstak ging over naar de oppositie. Verenigingen van beurshandelaren, industriële congressen, de ‘adviesbureaus’ oftewel gecamoufleerde syndicaten, allerlei andere kapitalistische organisaties die gisteren politiek nog maagd waren, ventileerden hun afkeur over de autocratische politiestaat en begonnen de taal van het liberalisme te spreken. De handelaar van de stad liet merken dat hij ten aanzien van de kwestie van de oppositie, geen duimbreed zou wijken voor de “verlichte” landeigenaren. De Doema’s sloten zich niet alleen aan bij de zemstvo’s, maar plaatsen zich ook aan het hoofd er van. En de Doema van Moskou, die een organisatie van handelaren was, nam de eerste rij in.

Door de brede roep om een terugkeer van publieke en staatsorde verstomde het onderlinge gevecht tussen de verschillende takken van het kapitaal om de gunsten en gelden van de minister van Financiën enigszins, al was het van tijdelijke aard. Naast eenvoudige verzoeken om concessies en subsidies, kwamen er nu ook, soms zelfs naast elkaar, meer complexe ideeën naar voren over de ontwikkeling van de productiekrachten en de uitbreiding van de binnenlandse markt. Maar in alle oproepen, verzoeken, resoluties en memoranda van de ondernemers werd ook altijd een oproep gedaan om arbeidsonrust en onvrede op het platteland te beteugelen. Het kapitaal was teleurgesteld in het paardenmiddel van politierepressie, dat als een zweep enerzijds de ruggen van werkenden teistert en anderzijds winsten wegzuigt. Zo kwam het tot de conclusie dat voor een vreedzame ontwikkeling van kapitalistische uitbuiting een liberaal regime noodzakelijk was. “Et tu, Brute!”, schreeuwde de reactionaire pers verontwaardigd tegen de Moskouse ‘oude getrouwen’, de pilaren van eeuwenoude traditie, toen die het grondwettelijke platform ondersteunden. Maar hun gejammer bracht ‘Brutus’, in deze de grote textielhandelaren, niet tot zwijgen. ‘Brutus’ moest nog een hele politieke parabool doorlopen om, aan het eind van het jaar, toen de proletarische beweging haar hoogtepunt bereikte, weer de bescherming van de heilige, enig en ondeelbare zweep van de politieagent op te eisen.

Het diepst en meest verregaande effect van het bloedbad van januari voltrok zich onder het Russische proletariaat. Enorme stakingsgolven spoelden over het hele land, alle staatslichamen verkrampend. Volgens schattingen werd er in 122 steden en gemeenten gestaakt, in een aantal mijnen in de Donetz en bij de spoorwegen. Grote lagen van de werkenden werden door de gebeurtenissen tot op het bot geraakt. Er waren zo’n miljoen mannen en vrouwen bij de staking betrokken. In bijna twee maanden, zonder een daadwerkelijk plan, soms zelfs zonder maar enige eisen te stellen, het werk neerleggend en weer beginnend, alleen handelend uit solidariteit, heerste de staking over het land.

Tijdens het stormachtige hoogtepunt in februari 1905 schreven we:

“Na 9 januari kent de revolutie geen weg terug. Zij kan zich niet langer tevreden stellen met ondergronds en verborgen doorwroeten om nieuwe lagen onder de bevolking aan te sporen in actie te komen. Openlijk lanceert zij haar oproep aan haar troepen, compagnieën, divisies en bataljons. Het proletariaat vormt het hart van dit leger en daarom doet de revolutie haar oproep via het stakingswapen.”

“Zaak na zaak, fabriek na fabriek, stad na stad, overal wordt het werk neergelegd. Het spoorwegpersoneel is als de lont van de staking, langs de spoorlijnen verspreidt de staking zich. Er worden economische eisen gesteld die snel worden ingewilligd. Soms gedeeltelijk, soms volledig. Maar noch het begin, noch het einde van de staking wordt bepaald door de aard van de eisen of hoe die worden gesteld. De staking vindt plaats, niet omdat er door goed geformuleerde eisen een economisch gevecht losbarst, integendeel. De eisen worden gekozen en onder woorden gebracht omdat er gestaakt moet worden. De arbeiders voelen de noodzaak om aan zichzelf, hun medestrijders, het proletariaat in de rest van het land, hun gezamenlijke kracht te tonen, hun klasseninstinct en hun strijdvaardigheid. Alles wordt ondergeschikt gemaakt aan de algemene revolutionaire inschattingen. Als een wervelwind raast de staking over het land, luwend en dan weer oplaaiend, haar wil aan eenieder opleggend; de stakers en hun sympathisanten, diegenen die haar haten en vrezen, gehoorzamend aan de wil van de revolutie dringt ze in alle hoeken en gaten van het land door en raakt eenieders bewustzijn. Over het hele gebied dat door de stakingen is geraakt, en dat is het hele land, hangt er een dreigende en opstandige sfeer.”

“Na 9 januari is de revolutie niet meer te stoppen. Zonder zich iets aan te trekken van militaire geheimhouding, maar juist openlijk, luidruchtig, de dagelijkse routines bespottend, haar afstompende saaiheid verwerpend, leidt de revolutie naar haar eigen hoogtepunt.”

Artikel door Geert Cool

Anura Kumara Dissayake won de verkiezingen met meer dan 40%. De JVP vormde een front onder de naam NPP (Nationale Volkskracht). Dissayake was populair als ‘outsider’. Hij is van bescheiden afkomst, terwijl de belangrijkste tegenkandidaten allemaal uit een politieke dynastie komen. Hij was de enige die niet gezien werd als een vertegenwoordiger van een machtspartij. Bovendien was er de complete ineenstorting van de SLPP (Sri Lanka Volksfront) van de familie-Rajapaksa. Zoon Namal Rajapaksa haalde nog amper 2,57%. De SLPP is een afsplitsing van de SLFP, historisch de ”linkse” partij. Heel wat SLPP-kiezers trokken naar de NPP die eveneens als links wordt gezien.

De implosie van de SLPP komt er na de massale protestbeweging van 2022, de Aragalaya (“Strijd”), tegen de corruptie en de harde levensomstandigheden voor de meerderheid van de bevolking. Die beweging leidde tot het ontslag van Mahinda Rajapaksa als premier, Gotabaya Rajapaksa als president en onder meer parlementslid Basil Rajapaksa. Een 50-tal parlementsleden van de SLPP stapten uit de partij om als onafhankelijke te zetelen en hun carrière veilig te stellen.

Bij de presidentsverkiezingen waren er hergroeperingen van parlementsleden van beide voormalige grote blokken achter zowel Sajith Premadasa (Samagi Jana Balawegaya, een afsplitsing van de conservatieve UNP) als Ranil Wickremesinghe (officieel onafhankelijke kandidaat, nadat hij in de vorige parlementsverkiezingen als enige verkozene van de UNP overbleef en na het vertrek van Gotabaya door de Rajapaksa’s aangesteld werd als nieuwe president). Aftredend president Ranil Wickremesinghe moest zich met 17% tevreden stellen met de derde plaats. Enkel Sajith Premadasa hield stand in de electorale strijd met Dissayake en bevestigde daarmee dat zijn SJB de echte opvolger van de UNP is.

Na het faillissement en de schuldencrisis van Sri Lanka in 2022 zijn er zware aanvallen op de levensstandaard van de bevolking. Het IMF eist besparingen en privatiseringen. Alle gevestigde partijen gaan daarin mee. De hoop dat Anura Kumara Dissayake en de NPP anders zijn, is een illusie. Op 1 mei worden afbeeldingen van Marx, Engels en Lenin meegedragen door de JVP, maar voor de economische adviseurs van de nieuwe president wordt in de richting van de werkgevers van de Kamer van Koophandel gekeken. Qua beleid blijft het beperkt tot de belofte van een nieuwe politieke cultuur en de hoop dat bepaalde voorwaarden in het kader van het kredietpakket van het IMF heronderhandeld worden. Zonder een radicale breuk met het beleid dat bepaald wordt door de belangen van de imperialistische geldschieters en de lokale rijken, is het een illusie dat er een einde komt aan de corruptie en de oude politieke cultuur. Met cosmetische aanpassingen komt er evenmin verandering in het dagelijkse leven van de massa’s.

Vijftien jaar na de genocide op de Tamil-bevolking van het noorden en het oosten van het land, blijft de tegenstelling tussen Sinhalezen en Tamils een belangrijke kwestie. De belofte van de Rajapaksa’s dat het brutaal neerslaan van de Tamilbevolking zou leiden tot meer welvaart en stabiliteit voor de Sinhalezen bleek een illusie. De JVP en Anura Kumara Dissayake gingen mee in die retoriek van de Rajapaksa’s. Sinds de jaren 1980 werd het Sinhalees chauvinisme een steeds belangrijker en zelfs centraal onderdeel van de politiek van de JVP. Na de vreselijke tsunami-ramp van eind 2004 stapte Anura Kumara Dissayake op uit de regering omdat die voor de hulpverlening samenwerkte met de Tamil Tijgers in het noorden en oosten van het land. Bij de presidentsverkiezingen van 21 september haalde Anura Kumara Dissayake in Jaffna, de grootste stad van de noordelijke provincie, amper 7%. Over het enorme aandeel van de begroting die naar het leger gaat, zegt de NPP niets.

Voor de verkiezingen trok Anura Kumara Dissayake al naar India om duidelijk te maken dat zijn beleid geen bedreiging zou vormen voor de Indische belangen in Sri Lanka. Die zijn de afgelopen jaren weer toegenomen: heel wat Indische bedrijven proberen een graantje van de privatiseringswoede mee te pikken. De historische anti-Indische opstelling van de JVP (in 1967 opgericht door pro-Chinese dissidenten van de Communistische Partij van Sri Lanka), staat een pragmatische samenwerking met Modi en de BJP vandaag niet in de weg. Kort na de verkiezingen volgde ook overleg met het IMF. Het ziet er niet naar uit dat de nieuwe regering een andere internationale koers zal varen.

De nieuwe president heeft vervroegde parlementsverkiezingen uitgeroepen op 14 november. Zo hoopt hij een parlementaire meerderheid te kunnen vormen, wellicht zal daartoe een coalitie nodig zijn. Alleszins zal het aantal zetels van de NPP toenemen, in 2020 won de JVP slechts 3 van de 225 zetels. Volgens de eerste peilingen worden de parlementsverkiezingen een nek-aan-nek race tussen de NPP en de rechtse partij SJB waarbij geen enkele partij een meerderheid haalt. De vraag is echter hoe de implosie van de twee oude traditionele partijen zich in deze verkiezingen zal vertalen in een politiek landschap dat bijzonder instabiel is.

Het resultaat van de presidentsverkiezingen toont de impact van het massaprotest in 2022, maar ook de beperkingen van een beweging die weet waar ze tegen is maar niet over een duidelijk uitgewerkt alternatief beschikt. Slogans over propere politiek en een nieuwe politieke cultuur zijn sterker als ze gepaard gaan met een analyse van waar corruptie komt en hoe het ingebakken zit in het kapitalisme. Systeemverandering betekent meer dan dat veranderen van de gezichten van de verkozenen, de problemen zijn structureler.

Als de Nationale Volkskracht (NPP) de hoop op verandering niet waarmaakt, wat gezien de volgzame houding tegenover de besparingsdrang van het IMF waarschijnlijk lijkt, dreigen wanhoop en ontgoocheling de boventoon te krijgen. De arbeidersbeweging moet zich nu al organiseren om eigen eisen te verdedigen en een alternatief uit te werken vanuit de werkende klasse en de onderdrukten. De arbeidersbeweging kan daarbij hoop putten uit het voorbeeld van de strijdbeweging die een einde maakte aan het bewind van de familie-Rajapaksa. Zoniet dreigt het gevaar van extreemrechts chauvinisme, rechts-populisme en communautair geweld.

Artikel door Jorein Versteege

Oorsprong van Bangladesh

Het land ontstond als Oost Pakistan, maar werd totaal genegeerd en verwaarloost. Dit resulteerde in een onafhankelijkheidsoorlog tussen Bengaalse nationalisten en het Pakistaanse militair bewind. Bijna één miljoen mensen werden wreed vermoord in de strijd, waarna de Volksrepubliek Bangladesh werd opgericht in 1971. In haar grondwet kwam te staan dat het land een seculiere socialistische samenleving hoort te zijn. Het Bengaalse militaire apparaat wou zover niet gaan en greep de macht. De militairen legde meer nadruk op de islamitische religie en negeerde de grondwettelijke eisen van secularisme en socialisme!

De Nationale Partij was jaren lang het gezicht van de militaire dictatuur. Pas na 1990 mochten oppositie partijen weer bestaan en zo kwam de Awami Liga en de Bengaalse Nationalistische Partij opnieuw in beeld. Tot 2008 waren de verkiezingen altijd een twee strijd tussen Sheikh Hasina van de AL en Khaleda Zia van de BNP, bijzonder is dat het hier om twee vrouwen gaat die wel het kapitalisme verdedigen en het enorme onrecht dat vrouwen ondergaan in Bangladesh goedpraten. Want net als India heeft het land een slecht imago in zaken vrouwenrechten. Dat twee vrouwen aan de top van de kapitalistische politiek stonden heeft hier niets aan veranderd.

Neoliberaal beleid zorgt voor enorme ongelijkheid

Ondanks de twee strijd tussen de Awami Liga en de Bengaalse Nationalistische Partij, zorgde het neoliberalisme voor enorme groei en ongelijkheid. Er kwam meer rijkdom, voor de klasse die in bezit van de bedrijven was. Bangladesh wordt ook wel de kledingfabriek van de wereld genoemd. Grote kledingmerken hebben hun fabrieken daar staan en het salaris van de (vaak vrouwelijke) arbeiders is laag. Om de economie te doen groeien hebben zowel de AL als de BNP gesteund op de neoliberale eisen van het kapitalistische westen.

De stalinisten van de Arbeiders Partij van Bangladesh lopen nog trots rond met portretten van Stalin, Mao en zelfs Hugo Chavez. Ze hebben zich aangesloten bij de Grote Alliantie van de Awami Liga en bieden dus geen alternatief op de AL en BNP. Dit toont ons dat ook in Bangladesh de stalinisten een verraderlijke rol spelen en vasthouden aan de mislukte Volksfront tactiek. Ondertussen leeft nog zeker 50% van de bevolking van minder dan 3,50 euro per dag. 80% ontvangt een salaris van minder dan 6 euro per dag.

Natuurlijk is de absolute armoede afgenomen. Want als er iets meer geld is, dan komen mensen ook sneller uit de armoede. Maar het feit dat slechts 20% van het land zich een westerse levensstijl kan permitteren zegt genoeg. Er zijn hele luxe wijken die grenzen aan enorme krottenwijken, afgezonderd door hoge muren zodat de rijken de enorme armoede niet hoeven te zien. Dat is de realiteit van 32 jaar neoliberaal kapitalisme. Ja, er is minder armoede, maar ook alleen doordat de arbeidsproductiviteit veel hoger is de laatste 30 jaar. De Bengaalse welvaart is op de rug van miljoenen loonslaven gebouwd, waarvan velen overleden zijn door arbeidsongelukken.

Studenten zorgen voor de val van Sheikh Hasina

Het waren de studenten die voor de val van de Awami Liga en Sheikh Hasina gezorgd hebben. Die protesteren al twee maand tegen de quota’s in zaken overheidsbanen. De protesten begonnen in juni 2024 toen het Opperste Gerechtshof besloot dat 30% van alle overheidsbanen naar nabestaanden van de onafhankelijkheidsstrijders (1971) zouden gaan. Dat vonden de studenten niet eerlijk, omdat ze vreesde dat hun kans op goed werk daarmee beperkt was. Sheikh Hasina trad hard op en haar politiemacht dode daarbij 266 demonstranten. 12.000 van hun werden hardhandig opgepakt en vastgezet. Het politiegeweld versterkte de volkswoede en eind juli had de politie de protesten niet meer onder controle.

Op 5 augustus hadden de demonstranten het huis van Hasina omsingeld. Het was duidelijk dat de politie en het leger niet staat waren om de massa’s tegen te houden. Om meer geweld te voorkomen besloot Sheikh Hasina te capituleren en te vluchten. Ze trad af als minister president en met haar de hele regering die sinds 2009 aan de macht was. Demonstranten bezette ook het parlement, dat ontbonden werd. In 8 weken hadden ze het autoritaire regime van de AL omvergeworpen. Natuurlijk is er nu blijdschap, maar wij revolutionair socialisten waarschuwen de studenten en arbeiders die in opstand kwamen!

Geen steun aan een interim regering in dienst van het kapitalisme

Wij zeggen heel duidelijk dat we geen vertrouwen hebben in een regering bestaande uit politici die zich bewezen hebben in dienst te staan van het Bengaalse kapitalisme. Muhammad Yunus die nu als interim premier is aangesteld heeft een strafblad. In 2014 kreeg hij zes maanden cel omdat hij zijn werknemers liet werken zonder vast contract en daarbij geen sociale zekerheid bood. Yunus vertegenwoordigt niet de werkende klasse op straat, maar de bezittende klasse van kapitalisten. Daarom zeggen wij dat studenten en arbeiders geen vertrouwen moeten hebben. Ook wijzen wij de hypocriete houding van de Bengaalse Nationalistische Partij af. Die hebben het protest gesteund, maar alleen uit opportunisme omdat de Awani Liga nu enorm geminacht wordt.

Werkenden zullen zelf in actie moeten komen. Er moeten democratische raden gevormd worden van studenten en arbeiders, die de kern kunnen vormen van een nieuwe democratie. Belangrijk is ook dat er een partij van de werkende klasse wordt opgericht die doet wat de Grondwet uit 1971 vereist, het socialisme opbouwen.

Geen vertrouwen dus in de AL, de BNP of de stalinistische partijen die juist de kant van de bourgeoisie gekozen hebben. Geen vertrouwen in het militair of elke interim-regering die niet breekt met het kapitalisme.

সকল ক্ষমতা বাংলাদেশের শ্রমিক শ্রেণীর হাতে

Vijftien jaar geleden, eind mei 2009, kwam er op bijzonder bloedige wijze een einde aan de burgeroorlog in Sri Lanka. Het Singalese leger uit het zuiden richtte een bloedbad aan onder de Tamilsprekende minderheid in het noorden en het oosten van Sri Lanka. Er werd niet op een oorlogsmisdaad meer of minder gekeken door de troepen van toenmalig president Rajapaksa en legerleider Fonseka. De schattingen lopen uiteen, maar er zouden minstens 40.000 doden gevallen zijn in de slotweken van de oorlog.

Door Geert Cool (ISA België)

Wat eraan voorafging

Het bloedbad van 2009 maakte een einde aan een burgeroorlog die begin jaren 1980 begon. De basis voor die burgeroorlog was de onderdrukking van de Tamil bevolking en de wijze waarop het regime gebruik maakte van nationale tegenstellingen om de aandacht af te leiden van sociale tegenstellingen. Het was pas na een nederlaag van de arbeidersbeweging, het bloedig neerdrukken van de algemene staking van 1980, dat een escalatie van het etnisch geweld en van een burgeroorlog mogelijk werd. Dat gebeurde tijdens ‘Black July’ in 1983, een georganiseerde aanval op Tamils in onder meer Colombo. Naar schatting 150.000 Tamils ontvluchtten het land.

Doorheen de burgeroorlog waren er periodes van relatieve vrede en zelfs van vredesonderhandelingen en wapenstilstanden. Op het begin van deze eeuw nog kwam het tot een wapenstilstand waarbij er ook contact mogelijk werd tussen de bevolking in het zuiden en de Tamils in het noorden en het oosten van Sri Lanka. Dat gebeurde nadat zowat 65.000 doden waren gevallen en miljarden werden uitgegeven aan de oorlog. Op het begin van deze eeuw was het duidelijk dat de LTTE (Tamil Tijgers) er niet in zouden slagen om puur op militaire basis tot een eigen staat te komen, een onafhankelijk Eelam. De LTTE controleerde het grootste deel van het Tamilgebied en genoot een brede steun, maar op militair vlak slaagde geen enkele kant er in om fundamentele overwinningen te boeken. Daarnaast had de LTTE illusies in een kapitalistische ontwikkeling van het Tamilgebied naar het model van Singapore of Maleisië. Nationale rechten volstaan op zich echter niet om een einde te maken aan onderdrukking en ellende.

Marxisten stellen dat de zwakke kapitalistische klasse van Sri Lanka niet in staat is om een oplossing te bieden voor de nationale kwestie. De kapitalisten slagen er zelfs niet in om tot een tijdelijke oplossing te komen. De Singalese kapitalisten zijn immers afhankelijk van de Singalese kiezers die jarenlang werden opgehitst met nationalistische retoriek. De arbeidersklasse kan op dat vlak een verschil maken als het een linkse regering vormt die een socialistisch beleid voert. Dat is iets anders dan de medewerking die in het verleden werd geboden aan burgerlijke regeringen. De politiek van klassencollaboratie heeft de traditionele linkerzijde zware klappen toegebracht. De steun van de traditionele linkse partijen aan het akkoord tussen India en Sri Lanka tussen 1987 en 1989 zorgde ervoor dat links op een zelfde lijn werd gezet als de rechtse UNP-regering. Later gaven delen van links steun aan de bloedige Rajapaksa-regering. Op het ogenblik van het bloedbad van 2009 genoot de regering de steun van zowel de CP als de LSSP.

De vredesonderhandelingen van 1994-95 waren mislukt, maar in 2002 leek het beter te lukken. De internationale druk op het Sri Lankese regime om tot een akkoord te komen, was groot. Er werd een hard neoliberaal beleid opgelegd door de Wereldbank en het imperialisme wilde tegelijk een vorm van akkoord of vrede zodat de nationale kwestie geen hindernis zou vormen voor de internationale winsthonger. Zonder conflict en burgeroorlog waren er meer mogelijkheden op het vlak van privatiseringen en besparingen ten voordele van de grote bedrijven.

In 2004 kwam er een belangrijk keerpunt met de tsunami die voor dood en vernieling zorgde in Sri Lanka. Dat werd door het establishment gebruikt om de LTTE verder te verzwakken. De enorme middelen voor de hulpoperaties werden door de regering en het establishment gebruikt om zichzelf te verrijken en een grotere economische machtsbasis uit te bouwen. Ook werd verdeeldheid binnen de LTTE uitgespeeld. In het oosten van Sri Lanka stapte een groot deel van de LTTE onder leiding van de commandant Karuna over naar de regeringstroepen. Een ander nieuw gegeven was de groeiende rol van China dat in Sri Lanka voet aan grond begon te krijgen en ook daar een uitvalsbasis wilde opbouwen.

Killing fields

Het was tegen deze achtergrond dat vanaf 2006 een vernieuwd en grootschalig offensief werd ingezet tegen de Tamilbevolking. Dat gebeurde door de zogenaamd progressieve regering van de ‘People’s Alliance’ (rond de SLFP en met wat overbleef van de LSSP en de CP) van eerst Chandrika en nadien Mahinda Rajapakse. Rajapaksa probeerde zijn positie te versterken door een alliantie te sluiten met chauvinistische krachten zoals de JVP.

Het opdrijven van het geweld werd oogluikend toegestaan door de imperialistische mogendheden die vreesden dat een verzet tegen het geweld de positie van China in Sri Lanka zou versterken. Dat was ook de reden waarom het Indische regime, ondanks forse tegenkantingen door de Tamilbevolking in het zuiden, steun verleende aan het offensief van Rajapaksa tegen de Tamilbevolking. Deze Indische steun aan de anti-Tamilrepressie bevestigde meteen het failliet van diegenen die eind jaren 1980 illusies hadden in een Indische tussenkomst in het conflict.

Het opdrijven van de oorlog tegen de Tamilbevolking ging gepaard met een groeiende repressie tegen al wie zich in het zuiden van het land tegen de oorlog verzette en de ontwikkeling van een politiedictatuur onder Rajapaksa. De bevolking in het noorden werd uitgehongerd, viel ten prooi aan enorme prijsstijgingen voor voedsel en vervolgens aan bloedig geweld. Er vielen tienduizenden doden en honderdduizenden werden opgepakt om in kampen te worden opgesloten. De regering was vastberaden om een einde te maken aan de burgeroorlog door de Tamilbevolking af te slachten. Het volledige noorden werd heroverd en belangrijke leiders van de LTTE werden vermoord.

Begin 2009 vielen er meer dan 40.000 doden toen het Sri Lankese leger de door haarzelf aangeduide ‘no fire zone’ in Mullivaikkal kapot bombardeerde. Het Sri Lankese leger bombardeerde ziekenhuizen, scholen, opvangplaatsen en ook de ‘no fire zones’ waar vluchtelingen medische hulp en veiligheid zochten. Er waren 400.000 vluchtelingen die vervolgens massaal in ‘detentiekampen’ zonder veel faciliteiten werden geplaatst. In 2011 moest de VN dit alles erkennen en toegeven: “Tijdens de laatste fase van de oorlog hebben de politieke organen en instanties van de Verenigde Naties geen acties ondernomen die burgerdoden hadden kunnen voorkomen.” Ook met die vaststelling werd niets gedaan.

De internationale gemeenschap zweeg, ondanks protestacties vanuit de Tamil diaspora in de hele wereld. Het VS-imperialisme liet begaan omdat het vreesde dat de Chinese invloed anders te groot zou worden. Het Chinese regime maakte van de situatie gebruik om van Sri Lanka een belangrijk onderdeel van zijn regionale politiek te maken. In de VN stemden zelfs zogenaamd progressieve regimes tegen een veroordeling van het geweld. Ze zagen in Rajapaksa ten onrechte een ‘progressieve’ factor die een antwoord zou bieden op het VS-imperialisme. Tot vandaag zijn er in de marge van de linkerzijde stemmen die op dit standpunt blijven staan en verzet tegen het bloedbad onder de Tamils afdoen als CIA-propaganda en de massale volksopstand van 2022 als een door de VS georkestreerde staatsgreep. Een correcte inschatting van de nieuwe koude oorlog tussen het Amerikaanse en het Chinese imperialisme en een oriëntatie op de werkende klasse en de onderdrukten, is noodzakelijk om zowel het verleden als het heden te analyseren en om tot handvaten te komen voor socialistische maatschappijverandering.

In de protestbeweging van de Tamil diaspora kwamen we ook in België in contact met activisten. LSP is steeds internationalistisch en staat altijd aan de kant van onderdrukten en werkenden in de strijd tegen alle vormen van uitbuiting en onderdrukking. We steunden protestacties, verspreidden het nieuws hiervan in de arbeidersbeweging en verdedigden eisen als het sluiten van alle gevangenenkampen, massale investeringen in huisvesting en openbare diensten, heropbouw onder democratische controle en beheer van de bevolking, verdediging van democratische rechten, het recht op zelfbeschikking van de Tamil-sprekende bevolking en de noodzaak van gezamenlijke strijd van de volledige werkende klasse en alle onderdrukten tegen kapitalisme en uitbuiting.

Vijftien jaar later

Vijftien jaar later is Mahinda Rajapaksa niet langer aan de macht, zijn enkele van zijn broers het land ontvlucht, keerde generaal Fonseka zich al snel tegen zijn vroegere politieke medestanders. Dit alles gebeurde niet omwille van de vervolging van hun oorlogsmisdaden, maar onder druk van de bevolking in Sri Lanka die protesteerde tegen de sociale crisis. De belofte van stabiliteit en welvaart voor de Singalese bevolking na het ‘winnen’ van de burgeroorlog werd niet waargemaakt. Er gingen integendeel nog steeds meer middelen naar het leger dan naar onderwijs en zorg. Vandaag ligt het budget voor het leger boven dat van 2009, in volle oorlog. Economische ontwikkeling gebeurde op basis van schulden en grotere afhankelijkheid van onder meer China, waarmee de Rajapaksa’s goede banden onderhielden. De schulden gingen gepaard met enorme corruptie. Dan waren er nog problemen zoals paasaanslagen van 2019, onder meer op christelijke kerken, en daarna de Covid-19 pandemie. Die zetten het toerisme onder druk. De wereldwijde economische problemen zorgden voor stijgende rentevoeten, waardoor de schuldenlast van Sri Lanka onhoudbaar werd en het land in 2022 failliet ging. Het is tegen deze achtergrond dat een volksopstand ontwikkelde.

De opstand van 2022 bevestigde ons perspectief dat we voor het stoppen van het Rajapaksa-regime naar de massa’s moesten kijken. Na de oorlogsmisdaden van 2009 bleven alle internationale instanties zwijgen of beperkten ze zich tot holle woorden van sympathie met de slachtoffers. Ondertussen lieten ze het regime verder doen, ook met de politiek om meer Singalese inwoners in het noorden en oosten van het land te vestigen in een beleid dat doet denken aan de bouw van nederzettingen in de Palestijnse gebieden. Over de verdwenen en vermiste Tamils kwam er amper informatie, anderen zitten nog steeds vast als politiek gevangene. Honderdduizenden Tamils hebben het land verlaten in de hoop elders wel een toekomst te vinden.

De breuk met het regime dat voor dit beleid verantwoordelijk was, kwam er door een massale opstand van de werkenden en jongeren in 2022. Zij kwamen op straat uit woede tegen de enorme sociale crisis, terwijl het rijke establishment zich aan luxe tegoed deed. Beelden van massa’s betogers die het presidentieel paleis bestormden en vanuit het bijhorende presidentieel zwembad hun eisen duidelijk maakten, gingen de wereld rond. Deze beweging toonde het potentieel om van onderuit verandering af te dwingen. Het ontbreken van democratische structuren om de strijd te organiseren, eisen te bespreken en volgende stappen te zetten in de richting van machtsovername door de werkenden en jongeren woog helaas sterk door. Het liet ruimte aan het politieke establishment om zich te hergroeperen en de schijn van een democratisch stelsel overeind te houden. Toch mag niet vergeten worden dat de massabeweging van 2022 aantoonde dat de ongenaakbaar geachte familie-Rajapaksa aan de kant kon geschoven worden. Voor het eerst sinds 1980 was er een algemene staking. Dit biedt mogelijkheden om tradities van zelforganisatie van de werkende klasse en de jongeren opnieuw op te bouwen.

De val van de Rajapaksa’s ging gepaard met een bocht op het internationale toneel. De versterkte banden met China werden niet doorgeknipt, maar de impact van India en het VS-imperialisme werd een pak groter. Wie hoopt dat de nauwere banden tussen de Sri Lankese en Indische regimes tot meer rechten voor de Tamil bevolking zou leiden, vergist zich. Net zoals de Indische ‘vredestroepen’ in de tweede helft van de jaren 1980 enkel gericht waren op het belang van de regionale positie van India, wil Modi vandaag vooral de Chinese invloed in de regio beperken. De voorwaarden die ondertussen aan kredieten worden verbonden, veroordelen de Sri Lankese massa’s tot decennia van ellende en afhankelijkheid. Het is niet verwonderlijk dat het vertrouwen in de traditionele partijen hierdoor op een dieptepunt staat. Mogelijk kan Anura Kumara Dissanayake van de Jathika Jana Balawegaya (JJB, National People’s Power) de presidentsverkiezingen eind dit jaar winnen. De JJB is een alliantie opgezet door de JVP, een links-populistische en nationalistische beweging die in woorden marxistisch is, maar niet aarzelde om Mahinda Rajapaksa te steunen in de presidentsverkiezingen van 2005 en Fonseka in 2010. Rond de schuldencrisis komt de JVP niet veel verder dan de eis om de schulden te heronderhandelen met alle internationale instanties.

Een uitweg zal er enkel komen op basis van de zelforganisatie van de werkende klasse en de jongeren, over verschillende bevolkingsgroepen heen. Stappen in de richting van strijdbare vakbonden en politieke vertegenwoordiging zijn daarbij nodig. De protestbeweging van 2022 toonde het potentieel van de jonge werkende klasse, maar ook dat enthousiasme en strijd op zich niet volstaan om tot echte verandering te komen.

Het concretiseren van de verandering die we willen doorheen de organisatie van strijd in vakbonden en politieke organisaties is een noodzakelijke volgende stap. International Socialist Alternative wil daaraan bijdragen, zowel onder de Tamil diaspora als in Sri Lanka waar we stappen zetten in de opbouw van een nieuwe afdeling.

De gesprekken tussen de twee presidenten in San Francisco, in de marge van een driedaagse APEC-top, leverden weinig substantieels op, maar onthulden wel veel over de werkelijke staat van de betrekkingen tussen de twee supermachten van de wereld. Binnen enkele minuten na het afscheid van Xi vertelde Biden op een persconferentie dat de Chinese president “nog steeds een dictator” is, maar hij beweerde dat er “vooruitgang” was geboekt in de gesprekken. Voor beide partijen was “stabilisatie” het ordewoord. De boodschap die ze aan de wereld willen verkopen is dat de betrekkingen tussen de twee landen, die samen goed zijn voor 40% van de wereldeconomie, een dieptepunt hebben bereikt, maar dat ze niet slechter zullen worden. Voorlopig.

De Chinese regering ontplofte dan ook niet over Biden’s gebruik van het D-woord, zoals eerder dit jaar toen hij Xi een dictator noemde. Het werd gewoon uit de meeste Chinese nieuwsberichten verwijderd. Een commentator op sociale media grapte dat als Biden Xi een keizer had genoemd, “Xi dat geweldig zou hebben gevonden.”

Het waren de Chinezen die duidelijk het meest opgetogen waren over de ontmoeting tussen Biden en Xi. Het was ook Beijing dat de grootste concessies deed om de ontmoeting door te laten gaan. Er was een reeks voorbesprekingen nodig met Chinese functionarissen die naar de VS reisden om enkele plooien glad te strijken. Een definitieve beslissing over Xi’s aanwezigheid werd pas drie weken van tevoren genomen.

Komt hij of komt hij niet?

Een potentieel obstakel was het verbod voor de leider van Hongkong, John Lee (benoemd door Xi) om de APEC-top bij te wonen. Hongkong is een afzonderlijk lid van het 21 economieën tellende APEC-blok. Op grond van Amerikaanse sancties voor zijn steun aan de invoering van de nationale veiligheidswet in 2020 mag Lee niet op Amerikaans grondgebied komen. De VS weigerden terug te krabbelen in deze kwestie. Lange tijd leek het mogelijk dat Xi dit zou gebruiken als voorwendsel om weg te blijven, zoals in september, toen Xi in plaats daarvan zijn premier Li Qiang naar de G20-top in India stuurde, een zet die werd geïnterpreteerd als een feitelijke boycot. Maar in de twee maanden na die top, is de politieke realiteit veranderd en weegt de behoefte van Xi om een meewerkende houding aan te nemen zwaarder dan de behoefte om het nationalisme verder aan te wakkeren.

De essentie was dat er niets mocht gebeuren waardoor Xi gezichtsverlies zou lijden in Amerika. De absurde mate van micromanagement bij het bezoek laat zien dat de positie van Xi onstabiel is en onder druk staat, zeker nu de Chinese economie keldert. Eén cijfer uit de Financial Times (19 november), die de ommekeer in de opkomst van het Chinese kapitalisme laat zien (zijn ‘Japan-moment’, zoals we hebben uitgelegd), is essentieel om te begrijpen wat er nu in China gebeurt: het aandeel van het land in het wereldwijde BBP is de afgelopen twee jaar gedaald van 18,4% naar 17%. Zo’n daling is geleden van het Mao-tijdperk.

De gesprekken in San Francisco waren “historisch” beweerde de People’s Daily, die zelfs beweerde dat dit “een nieuw beginpunt” was voor de betrekkingen tussen de VS en China. Dat deze bewering mijlenver van de realiteit afstaat is duidelijk. De top zal niet leiden tot een “reset” in de betrekkingen tussen de VS en China, laat staan tot een dooi in de imperialistische Koude Oorlog. De door de VS geleide chipoorlog, de anti-Chinese handelssancties waar Europa nu ook aan meedoet, de door de VS geleide militaire allianties om China’s militaire groei af te remmen en ook Xi’s tegenmaatregelen die China nauwer verbinden met Rusland, Iran en andere anti-VS regimes, zijn nog steeds veruit de dominante trend in de wereldontwikkelingen. Het bloedbad tegen de Palestijnen in Gaza maakt de impasse van de Koude Oorlog mogelijk nog onstabieler.

Buitensporige hype

De buitensporige hype in de Chinese media-aandacht laat zien welke kant de ontmoeting in Californië het liefst wilde. Dagenlang voor Xi’s reis werd er een virtueel spreekverbod opgelegd aan anti-VS retoriek in de staatsmedia. Xi’s uitspraak dat “de planeet Aarde groot genoeg is voor zowel China als de VS” werd een hashtag op sociale media. Terwijl de CCP probeerde om een vriendelijkere Xi naar voren te brengen voor overzeese consumptie, waarbij de rode loper werd uitgerold voor buitenlandse kapitalisten, was de propaganda propaganda er vooral op gericht om de steun voor Xi op het thuisfront te versterken.

Xi kreeg niet minder dan drie staande ovaties toen hij een diner voor Amerikaanse CEO’s in San Francisco toesprak. Deze bijeenkomst, bijgewoond door de gebruikelijke miljardair ‘Xicophants’ zoals Elon Musk en Tim Cook, toonde opnieuw aan dat Amerikaanse kapitalisten dol zijn op dictators en dat de Communistische Partij van China (CCP) dol is op kapitalisten. Xi Jinping trok er niet op uit om ‘het volk’ te ontmoeten. Hij hield het bij de kapitalisten. De goede sfeer die met het diner in de markt werd gezet, volstaat echter niet om de eens zo cruciale relatie tussen het Amerikaanse en het Chinese kapitalisme te herstellen. Die relatie dreef drie decennia van kapitalistische globalisering aan totdat daar in het afgelopen decennium een einde aan kwam.

Economische ontkoppeling onder invloed van de imperialistische Koude Oorlog is nu een onmiskenbare en versnellende trend. Dit jaar komt nauwelijks de helft van de industrieproducten die uit goedkope Aziatische landen in de VS worden geïmporteerd uit China, terwijl dat vier jaar geleden nog twee derde was. Dat blijkt uit de jaarlijkse Reshoring Index van Kearney. “In de financiële sector is de scheiding nog duidelijker,” aldus hetzelfde rapport. De waarde van directe buitenlandse investeringen in China in Amerikaanse dollars daalde vorig jaar tot 8 miljard dollar, terug naar het niveau van 2004. In omgekeerde richting is de daling vergelijkbaar. Qatar en Noorwegen investeren nu meer in de VS dan in China.

Machtsstrijd wordt intenser

Met zijn regime dat vastzit in een economische stagnatie en een heroplevende machtsstrijd in de CCP-staat en zijn militaire arm, het Volksleger, had Xi een diplomatiek “succes” nodig om zijn “vaardigheden” op het buitenlandse toneel te laten zien en als een signaal – hoe zwak ook – dat economische conflicten met de VS kunnen worden beheerd en beheerst. Chinese media rolden banaliteiten uit, zoals Biden die herhaalde dat de VS “de onafhankelijkheid van Taiwan niet steunt,” alsof dit een doorbraak was van de gesprekken.

De Derde Plenumvergadering van de CCP, die volgens de traditie een van de belangrijkste is om nieuw economisch beleid aan te kondigen en die voor het einde van het jaar gehouden zou moeten worden, werd uitgesteld tot na de Biden-Xi-top. Het is duidelijk de bedoeling om met zijn bezoek aan de VS een momentum te creëren dat Xi kan meenemen naar het plenum. Dergelijke officiële manoeuvres geven gewicht aan speculaties dat de interne machtsstrijd van de CCP in 2023 veel scherper is geworden, ondanks het succes van Xi op het 20e CCP-congres van vorig jaar.

Het lijkt erop dat zuiveringen niet genoeg zijn. Xi heeft de afgelopen jaren honderden zeer hooggeplaatste personen (‘tijgers’) en miljoenen lage ambtenaren uit de CCP-staat gezuiverd om zijn persoonlijke machtsbasis te consolideren. Maar de sociale en economische crisis creëert nieuwe machtsstrijd, politieke verdeeldheid en intriges. Deze druk binnen het regime en de kapitalistische klasse weerspiegelt ongerustheid en diep pessimisme over de Chinese economie en de angst voor sociale explosies.

Vermiste ministers

De intensiteit van de laatste uitbarsting van de interne machtsstrijd in de CCP blijkt uit het ontslag en de verdwijning van twee van de vijf Chinese staatsraadsleden binnen een paar maanden. Beiden waren beschermelingen die door Xi zelf waren uitgekozen. Het gaat om Qin Gang, de voormalige minister van Buitenlandse Zaken, die sinds juni niet meer is gezien, en de voormalige minister van Defensie Li Shangfu, die in augustus eveneens verdween. Naar beide mannen loopt een onderzoek, in het geval van Qin voor vermeende “schendingen van de nationale veiligheid” en in het geval van Li waarschijnlijk voor corruptie (nog niet officieel bevestigd). Dergelijke aanklachten zijn gebruikelijk bij zuiveringen door de CCP, maar verbergen meestal politieke redenen zoals samenzwering, het in twijfel trekken of het in gevaar brengen van het gezag van het hoogste leiderschap.

In het geval van Qin, als we de “moraalpolitie” van de CCP en beschuldigingen van een buitenechtelijke affaire toen hij ambassadeur in de VS was buiten beschouwing laten, lijkt de meest waarschijnlijke verklaring voor zijn ondergang zijn slechte aanpak van de diplomatieke uitwisselingen met de VS in de nasleep van de ballonaffaire. Na een aantal horten en stoten ging de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Antony Blinken in juni naar Beijing op een missie om de betrekkingen te “stabiliseren” en de basis te leggen voor een nieuwe Biden-Xi-top.

Maar de Amerikanen waren woedend toen Blinken Xi Jinping ontmoette in Beijing en ver van hem vandaan zat, aan een ongebruikelijke hoefijzervormige tafel, alsof de opstelling van de stoelen was geïnspireerd op een beroemde scène in de film The Great Dictator van Charlie Chaplin. Het was Qin, de minister van Buitenlandse Zaken, die de tafelschikking had georganiseerd en de Amerikanen waren duidelijk geen fan.

Enkele dagen later noemde Biden Xi een “dictator” tijdens een campagne. In dezelfde toespraak zei hij: “De reden waarom Xi Jinping zo van streek was toen ik die ballon neerschoot met twee kisten vol spionageapparatuur erin, was dat hij niet wist dat die er was.” Deze uitspraak – waarschijnlijk waar – zal de Chinese president meer gestoken hebben dan het feit dat hij als dictator werd afgeschilderd. Of Biden’s toespraak nu wel of niet een opzettelijke berisping was voor het gebrek aan hoffelijkheid jegens Blinken, dit is hoe het werd gezien in China. Vier dagen later voegde Qin Gang zich bij de rangen van de Chinese vermiste topfiguren.

Dit is waarschijnlijk omdat een laag van CCP-functionarissen vreesde dat Qin’s aanpak te agressief was, waardoor een nog grotere reactie van de VS dreigde. We zien dat in zo’n omgeving met hoge druk een relatief kleine diplomatieke fout kan leiden tot de verwijdering van een functionaris uit het publieke leven, wat zelfs de ‘keizer’ Xi niet kan gladstrijken. Dit onderstreept hoe onstabiel de situatie aan de top van de CCP-staat is geworden.

De rivaliserende fractie tegen Xi, geleid door wijlen Li Keqiang, werd in principe gebroken na het 20e Congres afgelopen oktober. Het oude patroon van machtsstrijd onder leiding van verschillende fracties is voorbij. De oppositie tegen Xi is verspreid over verschillende delen van de staat. Maar paradoxaal genoeg maakt dit de huidige machtsstrijd, die niet langer fractioneel georganiseerd is, minder voorspelbaar en moeilijker weg te houden van de ogen van het publiek. Een ander voorbeeld is de publicatie in de media van de aanzienlijke rijkdom van de nieuwe premier Li Qiang. Onder de totale controle over de media is het zeer waarschijnlijk dat ook dit een uiting is van een machtsstrijd binnen de staat.

Druk op Biden

Nu het jaar ten einde loopt, staat ook de VS onder druk om een ontmoeting met Xi te arrangeren, om de angst te temperen bij enkele belangrijke Amerikaanse bondgenoten en ook op Wall Street, over de vraag of het conflict tussen de VS en China uit de hand loopt en uitmondt in een mogelijke militaire confrontatie. Hoewel de Amerikaanse economie, ondanks duidelijke zwakheden, misschien niet in een wanhopige Japan-achtige sleur zit zoals het Chinese kapitalisme, staat Biden voor steeds grotere uitdagingen, variërend van de oorlog van Israël tegen Gaza en de patstelling in Oekraïne, tot een oplevende Donald Trump (die in opiniepeilingen met 2 tot 4 procentpunten voorligt op Biden).

Net als tijdens hun ontmoeting in Indonesië hebben de VS het over het opstellen van “vangrails” om de confrontatie te beperken, “zodat het niet uitdraait op een conflict of een onopzettelijk conflict,” zoals Biden tegen Xi zei in San Francisco. In werkelijkheid escaleert de strijd tussen de twee imperialistische giganten en zijn dergelijke frasen slechts kalmeringsmiddelen om toeschouwers te laten geloven dat deze regeringen – in tegenstelling tot wat alles wijst – “verantwoordelijk” handelen en de situaite volledig “onder controle” hebben.

De twee presidenten zijn het eens geworden over enkele bescheiden maar nogal vage afspraken om het “vooruitgang”-verhaal te ondersteunen. De militaire contacten worden hervat, nadat ze door China waren stopgezet uit protest tegen het bezoek van Nancy Pelosi aan Taiwan in 2022. Zelfs hier stond Beijing erop om “op basis van gelijkheid en respect” in de overeenkomst op te nemen, wat aangeeft dat zelfs dit op wankele grond is. Er werd ook afgesproken om een “werkgroep” op te richten om de stroom van illegale fentanylpillen vanuit China naar de VS te bestrijden en een andere om de risico’s omtrent AI te bespreken.

Als we voorbij de misleidende beeldvorming over de top tussen Biden en Xi kijken, stellen we vast dat de wereld vandaag gevaarlijker is dan een jaar geleden. Er zijn geen tekenen van de-escalatie in de Koude Oorlog tussen de door de VS en China geleide blokken. De wapenwedloop in Azië versnelt en er komt een stroom van protectionistisch beleid uit Washington, Beijing en Brussel. In oktober verscherpte Biden de Amerikaanse technische sancties tegen China. Beide partijen presenteren een façade van “praten” terwijl ze hun Koude Oorlogsstrategieën versterken.

‘Te weinig concrete maatregelen om de confrontatie te verminderen’, was het oordeel van de veteraan China-verslaggever Katsuji Nakazawa (Nikkei Asia, 17 november). “Het was nauwelijks genoeg voor Xi om zijn gezicht te redden,” voegde hij eraan toe. “De vraag is nu hoe lang de detente tussen de VS en China zal duren. Een halve maand? Een maand? Misschien drie?”

In onze webshop:

Vincent Kolo: ‘Chinese imperialism and the new cold war’

€9.5

Kopen

Artikel door Jorein Versteege

De conflicten over Nagorno-Karabakh gaan helemaal terug naar de jaren 80. Eigenlijk moeten we nog verder terug gaan naar 1923, toen het Nagorno-Karabakh Autonome Oblast werd opgericht binnen de Azerbeidzjaanse Socialistische Sovjet Republiek. In dit gebied leefde toen 89% Armeniërs en met de oprichting van het autonome gebied wou men de Armeense minderheid autonomie geven. Dit hebben Azerbeidzjaanse nationalisten altijd enorm geminacht. Heydar Aliyev (de vader van huidige Azerbeidzjaanse dictator) voelde ook niets voor Armeens zelfbestuur. In de jaren 70 was hij leider van Sovjet Azerbeidzjan en hij zuiverde Nagorno-Karabakh van wat hij ”Armeens nationalisme” noemde.

In 1988 was het Azerbeidzjaanse nationalisme niet meer te houden. Extreemrechtse bendes trokken in de hoofdstad Baku langs Armeense huizen en pleegde massamoorden. De lokale Sovjet militie greep niet in omdat de stalinistische overheid zelf vergiftigd was met nationalisme. Dit versterkte bij de Armeense leiders van het Nagorno-Karabakh Autonome Oblast het gevoel dat ze onbeschermd waren, tegen de wreedheid van deze extreemrechtse bendes. Hierdoor besloten lokale sovjets (raden) van Nagorno-Karabakh om aansluiting te zoeken bij de Armeense Socialistische Sovjet Republiek.

Dit konden de stalinisten in Baku niet accepteren. Drie jaar later in 1991 was de overheid van Sovjet Azerbeidzjan volledig nationalistisch geworden en besloten ze om geweld tegen de separatisten te gebruiken. In januari 1992 begon de grootschalige oorlog tussen Armeense separatisten en het leger van Azerbeidzjan. De separatisten lieten zich leiden door hetzelfde extreemrechtse nationalisme, want in het dorpje Khojaly werden 200 tot 1.000 etnische Azerbeidzjanen vermoord. Ook in Armenië pleegde extreemrechtse Armeense nationalisten massamoorden op etnische Azerbeidzjanen.

De eerste oorlog was vooral een etnisch nationalistische oorlog tussen Armenen en Azerbeidzjanen. Die werd gewonnen door de separatisten omdat het leger van Azerbeidzjan niet in staat bleek om Nagorno-Karabakh te veroveren. Erger, ze verloren zeker 7.600 kilometer van hun eigen grondgebied aan de Armeense separatisten. Dit verlies was extreem pijnlijk voor het nationalistische Baku. Het zorgde ervoor dat ex-KGB baas Heydar Aliyev dictator van de Republiek Azerbeidzjan werd in 1994. Toen hij in 2003 overleed kreeg zijn zoon Ilham Aliyev het ambt van president. Azerbeidzjan is een familiedictatuur al 29 jaar.

Ondanks de overwinning van de separatisten in de jaren 90, is de Nagorno-Karabakh Republiek nooit erkend. Ook de Republiek Armenië erkende het land niet. Internationaal bleef het gebied gezien worden als een onderdeel van Azerbeidzjan. Ondanks wat korte gevechten kwam het pas in 2020 opnieuw tot een grote oorlog. Dit keer was het Azerbeidzjan dat sterker en moderner was dan het leger van de Republiek Artsakh, de Nagorno-Karabakh Republiek. Azerbeidzjan heeft veel olie en moderniseerde haar leger hierdoor. Met steun van Turkse commando’s en Syrische huurlingen wist Baku om zeker 3.000 km terug te veroveren.

Er kwam een staak het vuren en men beloofde om de Lachin corridor open te houden voor handel tussen Armenië en Artsakh. Echter op 12 december 2022 sloot Azerbeidzjan de corridor af, waardoor er geen verkeer en handel mogelijk was. Vermoedelijk was dit een onderdeel van een plan, opgezet door Baku om nu geheel Nagorno-Karabakh in te lijven. Door geen voedsel en andere basis producten toe te laten hoopte de dictatuur van Ilham Aliyev dat in 2023 Artsakh zou vallen. 120.000 mensen in het gebied zaten opgesloten. Scholen gingen dicht, ziekenhuizen moesten sluiten, het land stierf een langzame dood.

Internationaal werd Azerbeidzjan zwaar bekritiseerd. Maar de nationalistische dicatuur wist dat ze sterk stonden. Met veel bombarie brulde de propaganda van Aliyev dat geheel Nagorno-Karabakh weer Azerbeidzjaans zou worden. Daarnaast steunt Turkije de acties van Baku volledig. Dictator Erdogan is een trouwe bondgenoot van Ilham Aliyev. Rusland kon/wil niets doen tegen de blokkade van Artsakh. Door de imperialistische invasie van Oekraïne, staat Rusland niet meer zo sterk om in te grijpen in de Kaukasus.

Op 21 september 2023 ging Artsakh akkoord met een staak het vuren, wat alleen maar als capitulatie kan worden gezien. Het Artsakh Verdedigingsleger moet ontwapend worden, hierdoor zal Azerbeidzjan straks vrij toegang hebben tot de laatste 3.170 kilometer aan grondgebied van de Republiek Artsakh. Voor de 120.000 Armeense inwoners zit niets anders op dan te vluchten. Leven onder Azerbeidzjaans bewind zullen velen niet durven. Er heerst angst voor de wraakzuchtigheid van de Azerbeidzjaanse nationalisten.

Met het einde van de Republiek Artsakh heeft het Azerbeidzjaanse nationalisme uiteindelijk de oorlog om Nagorno-Karabakh gewonnen. Voor de Armenen zal dit een pijnlijk verlies zijn. Armenië is al een armoedig land dat straks met 120.000 vluchtelingen zal zitten. Mensen die alles verloren hebben, huizen, families en geschiedenis. Schuld hieraan is het nationalisme en kapitalisme. Alleen door te vechten voor een socialistisch alternatief is het mogelijk dat beide landen ooit weer samen te kunnen leven, dit zal niet mogelijk zijn onder de huidige machtsstructuren!

Revolutionair socialisten kiezen de kant van de werkende klasse in dit conflict. Het kapitalisme is niet in staat gebleken om voor welvaart te zorgen na de val van de Sovjet-Unie. Het nationalisme bleek het vergif van oorlogen in de Kaukasus. Feit is ook dat de markt economie zorgde voor ongelijkheid, terwijl nationalistische overheden de werkende klasse vergiftigde.

Alleen socialisme kan een einde maken aan haat, uitbuiting en oorlog. Daarom is onze mening duidelijk!

We zijn:

• Tegen het etnische nationalisme
• Tegen de nationalistische dictatuur in Baku
• Voor democratisch zelfbestuur van de Armeense bevolking in Artsakh zonder vrees voor zuiveringen
• Tegen de hypocriete Russische ”beschermers” en hun ”staak het vuren”
• Voor democratisch socialisme in Armenie, Artsakh (Nagorno-Karabakh) en Azerbeidzjan als onderdeel van een vrijwillige socialistische federatie van de Kaukasus.

De positie van het Chinese regime in de wereld leidt tot heel wat debat, ook onder de linkerzijde. Als consequente internationalisten staan wij steeds aan de kant van de werkenden en onderdrukten. Wij kijken niet naar het Chinese regime als potentiële bondgenoot, maar naar de werkenden die opkomen voor een betere toekomst. International Socialist Alternative (ISA) heeft een afdeling in China, Hongkong en Taiwan. Lei Hon, een jonge activist van Chinaworker.info, neemt deel aan Socialisme 2023. In de aanloop hiernaar spraken we met hem.

Interview uit maandblad De Linkse Socialist

“Het Chinese regime staat voor een ongekende crisis. De protesten van vorig jaar waren een indicatie voor wat komen gaat. De economie verkeert in een diepe crisis en dat betekent dat Xi Jinping geen grotere economische zekerheid kan bieden als ‘wortel’ om de ontevredenheid van de massa te verminderen. Het enige wat hem rest is de ‘stok’ van meer politierepressie, in combinatie met reactionair nationalisme. Het vooruitzicht is een nog grotere massale strijd.”

We zagen de bocht van het Chinese regime van zero-covid naar versoepelingen van de beperkingen. Hoe kwam dit en is er een terugkeer naar hoe het was voor de pandemie?

“De krankzinnige en ongeorganiseerde manier waarop het regime van Xi Jinping uit zero-covid stapte, veroorzaakte de dood van één tot twee miljoen mensen. In een brute dictatuur met totale controle over de media en het gebruik van terreur tegen artsen om de doodsoorzaken te verbergen, is het mogelijk om de exacte omvang van de ramp te verbergen. Maar deze ervaring is in het massabewustzijn gebrand. Het heeft de woede tegen Xi’s dictatuur verder aangewakkerd.”

“De diepte van de woede bleek uit de protesten van vorig jaar. Het belang van die protesten is dat zoiets sinds 1989 niet meer is gebeurd. Ik bedoel niet dat het vergelijkbaar was met 1989 – die beweging was veel groter en van een ander niveau. Maar de beweging van 2022 kwam na tientallen jaren waarin er alleen lokale losstaande protesten waren.”

“De protesten namen al na een week af. Angst voor repressie was natuurlijk een grote factor. Maar de protesten drukten een stempel op China. De dictatuur raakte in paniek en offerde het zero-covidbeleid van Xi op. We weten nu dat er onenigheid aan de top was. De beslissing om van koers te veranderen was niet soepel, maar erg rommelig. Nu kan de economie aantrekken, maar er is geen vertrouwen in een sterke opleving. Het ziet er erg wankel uit.”

In 2021 kwam projectontwikkelaar Evergrande in ernstige problemen. Gaat de vastgoedcrisis nog steeds door? Is er uitzicht op nieuwe grote groei?

“Ja, de vastgoedcrisis is er nog steeds en zal de Chinese economie nog jaren tegenhouden. Het is vergelijkbaar met Japan, waar de vastgoedzeepbel barstte en 30 jaar later nog steeds niet is hersteld.”

“Sinds de ineenstorting van Evergrande in 2021 zijn er in totaal 26 Chinese vastgoedbedrijven in gebreke gebleven. Dat betekent dat ze hun schuldaflossingen niet nakomen. In februari boekte het grootste Chinese vastgoedbedrijf Country Garden zijn eerste jaarverlies ooit, van ongeveer 900 miljoen euro.”

“De schuldencrisis van de vastgoedbedrijven is een uitdrukking van een veel groter fenomeen, met name overproductie. Er staan 130 miljoen woningen leeg in China! De vastgoedsector is jarenlang gedreven door financiële speculatie: rijke mensen kochten meerdere huizen om geld te verdienen, in plaats van woningen te voorzien voor gewone werkenden. De totale woningverkoop daalde vorig jaar met 24% tegenover 2021. De waanzinnige prijzen zorgen ervoor dat veel mensen zich geen huisvesting kunnen permitteren. Tegelijk zijn de rijken afgeschrikt omdat ze vrezen dat vastgoed geen goede investering meer is.”

“De crash van de vastgoedsector kan afnemen en mogelijk komt er dit jaar een beperkte opleving. Maar dat komt na een erg slecht jaar in 2022. Bovendien is het onmogelijk om terug te keren naar de vastgoedboom van voorheen.”

Sommigen ter linkerzijde in Europa denken dat China niet kapitalistisch is, of tenminste niet als het VS-imperialisme. Zij stellen het Chinese regime voor als ‘beter’. Het regime hielp een deal te sluiten tussen Iran en Saoedi-Arabië en probeert een rol te spelen rond mogelijke onderhandelingen over de oorlog in Oekraïne. Is het Chinese regime imperialistisch en welke houding moeten socialisten aannemen?

“China is een enorme kapitalistische economie en door zijn sleutelpositie in het wereldwijde kapitalistische systeem is het ook imperialistisch. Lenin legde uit dat het kapitalisme onvermijdelijk uitgroeit tot imperialisme als zijn “hoogste stadium”. Het idee dat China op de een of andere manier enkel kapitalistisch zou zijn en niet imperialistisch, gaat regelrecht in tegen elke marxistische analyse.”

“China is de grootste schuldeiser ter wereld. Leningen van China aan andere landen zijn goed voor 6% van het mondiale BBP. Het gebruikt de nieuwe zijderoute, het Belt and Road Initiative, om armere landen afhankelijk te maken van het Chinese kapitalisme. Degenen die beweren dat dit gewoon ‘ontwikkeling’ is in tegenstelling tot imperialisme, moeten eens kijken naar de schuldencrisissen in Sri Lanka, Pakistan, Zambia en andere landen en naar de rol die het Chinese kapitaal in deze landen speelt.”

“Het regime van Xi is nu bezig met een grote diplomatieke opmars. Het wil laten zien dat het in staat is om het Amerikaanse imperialisme uit te dagen in de nieuwe Koude Oorlog. Er is het zeer lege ‘vredesplan’ voor Oekraïne en het Iraans-Saoedische akkoord, dat een public relations overwinning voor het Chinese regime is. Maar deze akkoorden en initiatieven zijn erg wankel, ze hebben niet veel om het lijf. Het kapitalisme en het imperialisme zijn een gedoemd systeem. Peking kan het niet beter laten werken dan Washington.”

Onze analyse dat er een nieuwe koude oorlog tussen de VS en China bezig is, wordt meer en meer gedeeld door analisten. Hoe gevaarlijk is de escalatie van deze nieuwe koude oorlog? Kan Taiwan een nieuw Oekraïne worden?

“De situatie in Taiwan wordt steeds gevaarlijker. De westerse media richten zich slechts op één kant van het conflict: de dreiging van een Chinese aanval. Dat is slechts één factor, en een Chinese aanval lijkt niet meteen ophanden.”

“De andere factoren die een oorlog in Taiwan kunnen uitlokken zijn het beleid van het Amerikaanse imperialisme, dat de kwestie Taiwan wil gebruiken om zijn kracht tegen China te tonen. Ook de mogelijkheden van massale strijd van de werkenden en jongeren in Taiwan, in China en de VS zijn factoren. Regimes zouden in paniek kunnen raken en dat kan een conflict uitlokken.”

“De VS willen nu geen oorlog, zeker niet nu ze hun handen vol hebben met de inval van Rusland in Oekraïne. Maar de VS bewapenen en militariseren Taiwan en smeden nieuwe militaire allianties, zoals het AUKUS-pact (veiligheidspact tussen Australië, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten), dat helemaal gericht is op een toekomstige oorlog met China. Het doel is om China in te sluiten. Deze gevaarlijke strategie kan een oorlog veroorzaken. Tegelijkertijd proberen de VS China economisch uit te knijpen, vooral op technologisch gebied.”

“Wij steunen het recht van het Taiwanese volk op onafhankelijkheid. Maar tenzij er een verenigde arbeidersbeweging wordt opgebouwd van Chinezen, Taiwanezen en anderen in de regio, om het kapitalisme en het militarisme te bestrijden, kan de ‘oplossing’ van het kapitalisme een verschrikkelijke oorlog worden.”

Welk alternatief ziet ChinaWorker voor het huidige Chinese regime en hoe kan dit worden verkregen? 

“Het Chinese regime staat voor een ongekende crisis. De protesten van vorig jaar waren een indicatie voor wat komen gaat. De economie verkeert in een diepe crisis en dat betekent dat Xi Jinping geen grotere economische zekerheid kan bieden als ‘wortel’ om de ontevredenheid van de massa te verminderen. Het enige wat hem rest is de ‘stok’ van meer politierepressie, in combinatie met reactionair nationalisme. Het vooruitzicht is een nog grotere massale strijd.”

“Een dictatuur kan niet worden ‘hervormd’. Dat is nog nooit in de geschiedenis gebeurd. Massale strijd, vooral van arbeiders door middel van stakingen en bezettingen, is altijd de belangrijkste kracht geweest tegen een dictatuur – zoals in Zuid-Korea en Zuid-Afrika. Maar deze strijd heeft leiderschap, organisatie en een partij nodig, die in China ontbreken. Xi’s regime staat geen enkele politieke activiteit toe. Het verbiedt alle vakbonden.”

“Voor socialisten is de strijd voor democratische grondrechten zoals de vrijheid van meningsuiting onlosmakelijk verbonden met die voor het socialisme. Zo benaderden de Russische bolsjewieken het probleem. China heeft 1.133 miljardairs tegenover 716 in de VS. De strijd tegen de dictatuur komt niet van de kapitalistische klasse. Deze moet zich ontwikkelen tegen hen en tegen de dictatuur die hun belangen vertegenwoordigt.”

Kom naar Socialisme 2023!

Lees ook:14-15 april: Socialisme 2023