Het ongenoegen in Frankrijk kwam tot uitbarsting in een sociale revolte. In de VS was er grote woede over zowel de futiliteit van de oorlog in Vietnam die niet gewonnen kon worden als over de toegenomen repressie tegen de snel ontwikkelende burgerrechtenbeweging. Het leidde tot een opruiende sfeer die opeenvolgende regeringen achtervolgde.

De stalinistische staten in Oost-Europa kenden ook een sfeer van revolte. Zeker in Tsjechoslowakije – vandaag opgedeeld in Tsjechië en Slowakije – was dit het geval. Het land zat stevig onder de knoet van de Sovjet-Unie dat bij de opdeling van Europa in 1945 in een kapitalistisch westen en een niet-kapitalistisch oosten de controle over Tsjechoslowakije overnam.

Het regime in Tsjechoslowakije was dan wel gebaseerd op een genationaliseerde economie, maar niet op de principes van arbeiderscontrole en arbeidersbeheer, zoals in de periode meteen na de Russische Revolutie van 1917 die geleid werd door Lenin en Trotski.

Het was integendeel een kloon van de totalitaire staat die door Stalin werd ontwikkeld. Stalin vertegenwoordigde een bureaucratische kaste die zich wel baseerde op de geplande economie, maar tegelijk erg bang was voor de arbeidersklasse en de tradities van 1917 in wier naam de bureaucratie officieel heerste.

Tegen midden jaren 1960 kende de Tsjechoslowaakse economie amper nog groei. De bureaucratische monoliet aan de top controleerde elke laag van de officiële samenleving.

Er was in 1965 een poging geweest van de leiding van de Communistische Partij van Tsjechoslowakije (KSC) om te experimenteren met een minder gecentraliseerde bestuursvorm. Stappen in die richting hadden onder intellectuelen en werkenden de hoop wakker gemaakt op een verzachting van de politieke repressie. Het regime trok de experimenten snel terug in.

Deze regimes waren niet in staat om zichzelf te hervormen. De heersende elites waren niet bereid om afstand te doen van hun macht en hun privileges, hoe vaak ze ook probeerden om het raadsel van de vertragende economische groei op te lossen.

De topdown-benadering kon de arbeidsproductiviteit niet ontwikkelen in een relatief ontwikkelde economie als die van Tsjechoslowakije. Het kwam er daar immers niet op aan om grote groepen industriële arbeiders te vormen en in te zetten voor de bouw van grote fabrieken en dammen. De economie moest vooruit gaan door de productiemethode te verfijnen, het aantal consumptiegoederen uit te breiden en de werkende klasse bij elk niveau van productie, planning en distributie te betrekken.

Tegen 1968 was het gebrek aan integratie tussen de industrie en de landbouw erg groot. Ondertussen was er net als elders in Oost-Europa en de Sovjet-Unie een chronisch tekort aan beschikbaarheid van consumptiegoederen.

Deze groeiende impasse en het toenemende gevaar van bewegingen onder de werkenden en jongeren zette een deel van de bureaucratie rond Alexander Dubcek, een lid van het Centraal Comité van de KSC, ertoe aan om op te komen voor de afzetting van de hardleerse stalinistische president Antonin Novotný op 5 januari 1968.

De belangrijkste overweging van Dubcek was dat een politieke revolutie van onderuit beter kon vermeden worden door over te gaan tot een gedeeltelijke decentralisatie en het invoeren van elementen van een sterk gecontroleerde markteconomie in bepaalde sectoren van lichte industrie.

Dubcek zag de roep naar hervormingen. Hij kondigde aan dat zijn partij minder hardhandig zou optreden en wilde bouwen aan een “ontwikkelde socialistische samenleving op gezonde economische basis.” Dit werd gevolgd door een ‘actieprogramma’: verzachting van de beperkingen op de media, toelaten van vrije meningsuiting en vrije beweging en er was de suggestie dat het totalitaire bewind van de eenpartijstaat ten einde zou komen.

De hervormingen zouden doorgevoerd worden onder controle van de KSC.  Maar de aankondigingen betekenden dat de geest uit de fles was. De ‘Praagse lente’, zoals de maanden erna bekend zouden staan, was een uitbarsting van de onderliggende woede.

Intellectuelen begonnen onafhankelijke publicaties uit te brengen, wat leidde tot onrust en daarna woede in de stalinistische staten van het ‘Warschau pact’ die hun bevelen kregen van de Russische partijleider Leonid Breznjev.

Ondanks de hoop op een breuk met de stalinistische methoden en de mogelijkheid van een alternatief op zowel stalinisme als kapitalisme, was het ‘socialisme met een menselijk gezicht’ van Dubcek niet gericht op het vestigen van een oprechte arbeidersdemocratie.

Er zouden geen vrije en democratische verkiezingen met permanente afzetbaarheid komen, de grote kloof tussen de lonen van de partijleiders en gewone werkenden werd niet aangepakt, er was geen uitzicht op de vervanging van het bureaucratisch bewind door democratische arbeiderscontrole en -beheer op basis van arbeidersraden.

Deze veiligheidsmaatregelen tegen de oprukkende bureaucratie werden in 1919 door de Bolsjewieken naar voor geschoven als noodzakelijk in wat toen nog de eerste fase van de arbeidersregering was. Maar Dubcek en zijn omgeving wisten dat dergelijke maatregelen hun eigen einde zouden betekenen.

De Praagse Lente werd de kop ingedrukt toen op 20-21 augustus troepen van Rusland, Bulgarije, Polen en Hongarije Tsjechoslowakije binnenvielen om het harde stalinistische bewind opnieuw te vestigen. De Tsjechoslowaakse troepen moesten in de barakken wachten. Dubcek zelf riep op om geen verzet te plegen.

De militaire invasie werd gerechtvaardigd met de zogenaamde ‘Breznjev-doctrine’, die stelde dat de Sovjet-Unie moest tussenkomen als er het gevaar was dat een land van het Oostblok terug in kapitalistische richting ging.

Deze bewering werd ook gebruikt tegen de ontluikende politieke revolutie van de heldhaftige Hongaarse arbeiders. Twaalf jaar eerder botste hun verzet twee keer op een door Moskou bevolen invasie tegen de strijd om het stalinistische regime omver te werpen.

In Tsjechoslowakije waren de arbeiders niet duidelijk over de noodzaak om een politieke revolutie door te voeren waarbij de geplande economie behouden – én gedemocratiseerd – werd. Maar Moskou en andere stalinistische heersers waren bang dat Dubcek de controle over de situatie zou verliezen en dat er een anti-bureaucratische revolutie zou volgen. Bovendien vreesden ze dat een anti-totalitaire beweging uitbreiding zou kennen in andere landen.

De gebeurtenissen in mei 1968 in Frankrijk, enkele maanden voor de invasie in Tsjechoslowakije, maakten dat revolutie in de Europese lucht hing.

Eens de orde opnieuw gevestigd was – niet zonder sympathiebetuigingen onder delen van de invallende troepen, die snel teruggetrokken werden uit vrees voor verbroedering – werd Dubcek naar Moskou geroepen. Hij werd uit al zijn functies ontzet, uit de partij gesloten en moest de rest van zijn dagen slijten als medewerker van het Staatsbosbeheer. Hij werd vervangen door de door Moskou opgelegde stalinist Gustáv Husák. De voornaamste taak van Husák was om de ‘normalisering’ te herstellen.

Het Westerse imperialisme gaf hypocriete kritiek op de invasie, zonder in te gaan op de eigen lange en bloedige geschiedenis van militaire invasies en veroveringen.

Het ontbrak de Tsjechoslowaakse arbeiders in 1968 aan een leiding die de invasie kon bestrijden. Maar toch zou de beweging nog lang nazinderen.

De latere Sovjet-leider Gorbatsjov ondernam in 1987 een laatste wanhopige poging om de slabakkende Russische economie nieuw leven in te blazen met de invoering van Glasnost (openheid) en Perestrojka (economische hervorming en decentralisatie). Er werd Gorbatsjov gevraagd wat het verschil was tussen dit beleid en de voorstellen van Dubcek. Het laconieke antwoord van zijn woordvoerder was: “19 jaar.”

Tegen 1987 was de crisis van het stalinisme veel dieper. Er waren protestbewegingen onder Gorbatsjov, maar deze ontwikkelden niet tot een beweging met een anti-bureaucratisch en antikapitalistisch programma. Dit liet ruimte open voor de kapitalisten en would-be kapitalisten om van de gelegenheid gebruik te maken om het kapitalistisch herstel in deze landen voor te bereiden.

De uiteindelijke implosie van de Oostblok-regimes eind jaren 1980 en begin jaren 1990 leidde tot triomfalisme bij het wereldkapitalisme. Tal van vroegere bureaucraten werden zelf kapitalisten waarbij de middelen van de voormalige gedeformeerde arbeidersstaten meedogenloos plunderden.

Trotski schreef in zijn kritiek op het stalinisme, ‘De Verraden Revolutie,’ dat “het socialisme niet alleen gerechtvaardigd wordt door alleen de afschaffing van de uitbuiting; het moet ook een samenleving garanderen die economischer met de tijd weet om te gaan dan het kapitalisme.”

Het herstel van het kapitalisme leidde tot ellende voor de massa’s in de voormalige stalinistische landen. In de twee jaar na de val van de Sovjet-Unie was de ineenstorting van de productie sterker dan in de VS tijdens de Grote Depressie van 1929 tot 1933. In 2014 verklaarden 28% van de Tsjechen dat ze het beter hadden onder het ‘communisme’, slechts 23% vond dat het nu beter was.

De taak van een socialistische revolutie blijft een van de meest dringende en noodzakelijke taken van de arbeidersklasse.

Ook de vrije tribune van Catherine Deneuve en co herleidt Mei ’68 tot dit punt, met een verdediging van “seksuele vrijheid” tegen een nieuw “puritanisme” dat opgang zou maken binnen de vrouwenbeweging in de vorm van #MeToo.  Ze vergissen zich van vijand: het “ethisch reveil” tegen de ideeën van Mei ’68 komt niet uit de vrouwenbeweging, maar van figuren als o.a. Trump, Poetin, Erdogan en … Bart De Wever die bij de 40e verjaardag openlijk zijn afkeer van Mei ’68 uitte. Ze ijveren voor de terugkeer naar waarden als het ouderlijk gezag (van de ouders over de kinderen, van de man over de vrouw), voor wat ze als “arbeidsethos” zien (doen wat de baas van je vraagt zonder tegen te sputteren), voor een autoritair optreden van de staat, voor “law and order”en “family values,” …  Daarbij volgen ze netjes in de voetsporen van Margaret Thatcher.

De seksuele revolutie van Mei ’68: verworvenheden en beperkingen

Frankrijk was niet alleen. Mei ’68 gebeurde binnen een kader van massaal verzet tegen het kapitalisme in een groot deel van de wereld: strijd van de arbeidersbeweging die haar deel van de toegenomen rijkdom opeiste, strijd van vrouwen, LGBTQI+, van de burgerrechtenbeweging voor maatschappelijke bevrijding, strijd tegen imperialistische oorlog en van koloniale staten voor onafhankelijkheid, …

De beweging heeft een blijvende invloed achtergelaten. In de meeste ontwikkelde landen heeft het o.a. geleid tot het erkennen van het recht op abortus en wetswijzigingen die echtscheiding gemakkelijker maakten. Die wetsveranderingen – die er in België, door het verzet van de dominante CVP (vandaag CD&V), pas in de jaren ’80 en ’90 kwamen – weerspiegelden een verandering in de maatschappelijke visie op traditionele waarden en normen. In het algemeen zijn de heersende ideeën in de samenleving de ideeën van de heersende klasse, die door onderwijs en media gepropageerd worden. Enkel veralgemeende massale klassenstrijd kan de ideeën van de onderdrukte massa’s boven de traditionele normen en waarden doen uitstijgen.

De massale beweging in landen als Frankrijk, maar ook de VS, had lagen van de bevolking in beweging gebracht. De groeiende solidariteit tussen de verschillende bewegingen had de heersende ideeën van verdeeldheid – seksisme, racisme, homofobie – naar de achtergrond geduwd. Dit kon ook gebeuren tegen een achtergrond van een krappe arbeidsmarkt, die discriminatie achterwege moest laten. Vrouwen werden aangezet tot buitenshuis werk, migratie werd aangemoedigd.

Maar de beweging stopte halverwege, wat grotendeels te wijten was aan een gebrek aan leiding vanwege zowel de sociaaldemocratie als de stalinistische communisten. Mei ’68 had een enorm potentieel om het systeem omver te werpen, met een arbeidersklasse die numeriek, maar ook cultureel, onnoemelijk veel sterker was dan de Russische arbeidersklasse in 1917. Wat ontbrak, was een revolutionaire leiding die de beweging tot haar logische conclusie kon leiden en zo kon vermijden dat die enorme massale energie verdampte en enkel schaduwen naliet in de vorm van progressieve wetten terwijl het systeem dat aan de basis lag van alle discriminatie, onderdrukking en uitbuiting bleef bestaan. Het maakte het mogelijk voor de kapitalisten om hun systeem aan te passen en hun belangen te verdedigen in nieuwe omstandigheden.

Zo werd de nieuwe vrijheid van de buitenshuis werkende vrouw misbruikt om de eerste doorbraken mogelijk te maken in de creatie van laagbetaalde jobs, met name deeltijdse arbeid. Massale verzetsgolven van de arbeidersklasse konden niet tegengaan dat tussen midden jaren ’70 en vandaag de lonen van iedereen zodanig werden gedrukt dat er vandaag twee lonen in een gezin nodig zijn voor dezelfde levensstandaard als voordien met één loon. De aanhoudende besparingsgolven hebben bovendien de diensten die vrouwen in staat stellen buitenshuis te werken zodanig afgebouwd dat een grote groep vrouwen wel deeltijds moet werken om gezin en werk te combineren. Het deeltijdse werk, zeker gezien de afbouw van de werkloosheidsuitkeringen, biedt in het kader van de huidige levensduurte echter niet voldoende basis om onafhankelijk een degelijk leven op te bouwen.

Op dezelfde manier werd de seksuele bevrijding van de vrouw misbruikt door nieuwe en wel bijzonder winstgevende sectoren zoals de porno-industrie en prostitutie, waarbij ook de reclamesector en de kledij- en cosmetica-industrie een flinke boost kenden. De relatieve verdwijning van het taboe rond seks heeft het mogelijk gemaakt het vrouwenlichaam te commercialiseren op een schaal die we nooit eerder in de geschiedenis hebben gezien. Porno en prostitutie bestaan sinds de eerste klassenmaatschappij in de Antieke Oudheid, maar nooit eerder was de commercialisering van het vrouwenlichaam zo alomtegenwoordig als vandaag.

Wat te doen?

Moeten we als reactie op het seksisme in de samenleving de seksuele bevrijding in vraag stellen en terugkeren naar een traditioneel patroon, wat figuren als Bart De Wever voorstaan? In geen geval. De aanklacht tegen seksuele pesterijen heeft niets te maken met het ontkennen van de seksuele vrijheid, zoals de schrijvers van de tribune van Deneuve beweren, maar is juist een logische consequentie ervan. Vrijheid is ook de vrijheid om neen te zeggen en zeer veel werkende vrouwen beschikken niet over die optie als ze hun noodzakelijke inkomen willen behouden. Veel werkende vrouwen staan door hun lage inkomen ook zwak in hun gezin, zijn afhankelijk van een kostwinner. Wij eisen het recht om neen te zeggen en dat ook te doen respecteren. Daarvoor moeten we verder op de weg naar seksuele bevrijding.

Die weg naar seksuele bevrijding volgt, zoals in Mei ’68, de weg van de klassenstrijd. De vrouwenbeweging alleen had nooit een dergelijke omslag teweeg kunnen brengen indien ze niet gepaard ging met breed maatschappelijk verzet van alle onderdrukten en vooral van de arbeidersbeweging. Vrouwen die een einde willen aan de seksistische pesterijen op het werk, moeten de strijd voeren tegen de lage lonen en de onzekere contracten – en tegen de afbraak van de sociale zekerheid die werklozen niet langer een leefbare uitkering biedt – die hen hulpeloos maken tegenover dit fenomeen. De beste manier om die strijd te voeren, is door actief lid van een vakbond te worden en samen met de mannelijke collega’s front te vormen tegen de bazen en het besparingsbeleid van de regering. Enkel de arbeidersbeweging heeft voldoende kracht om rechtse regeringen te doen wankelen en hun besparingspolitiek te stoppen.

Een efficiënte strijd tegen pesterijen, tegen seksisme, tegen de ondergeschikte positie van vrouwen in de samenleving is geen strijd van vrouwen tegen mannen, maar een algemene strijd van alle onderdrukten tegen de huidige machthebbers. Niet de mannen in het algemeen zijn schuldig aan de lage lonen, de hoge levensduurte, de werkloosheid, het gebrek aan diensten, de afbouw van de sociale zekerheid en al die omstandigheden die maken dat vrouwen 50 jaar na Mei ’68 nog moeten vechten voor reële emancipatie. Evenmin zijn mannen in het algemeen schuldig aan de commercialisering van het vrouwenlichaam. De meerderheid van mannen in de samenleving heeft even weinig in de pap te brokken bij dergelijke beslissingen als de meerderheid van de vrouwen.

Uiteraard zijn de vakbonden niet vrij van seksisme, racisme, homofobie en andere vormen van discriminatie. Linkse militanten moeten vechten voor een strijdbaar en offensief programma en voor een democratische werking die zoveel mogelijk alle werkenden op de werkvloer betrekt. Een deel van dat strijdbaar programma houdt in dat de strijd wordt opgevoerd in die sectoren met een zeer lage syndicalisatiegraad, waar vrouwen, maar ook andere gediscrimineerde groepen als jongeren en migranten oververtegenwoordigd zijn. In Groot-Brittannië heeft een eerste staking van het personeel van McDonald’s een overwinning geboekt, in de VS speelden de acties voor loonsverhoging van het personeel van grote supermarktketens een belangrijke rol in het ontstaan van de beweging voor een minimumloon van 15 dollar per uur.

Tegelijk met de strijd voor dergelijke directe eisen op de werkvloer moeten strijdbare militanten de strijd voeren tegen al die ideeën die de werkenden kunnen verdelen en ervoor vechten dat de vakbonden opkomen voor alle werkenden, ongeacht gender of seksuele voorkeur, ongeacht leeftijd, ongeacht nationale afkomst, mensen met papieren en mensen zonder.

Alleen zo kan een kracht worden opgebouwd die vergelijkbaar is met Mei ’68 en die nog een stap verder zet. Voor die stap verder is er naast vakbonden behoefte aan een politiek instrument dat de strijd ook op dat terrein kan voeren, een strijdbare partij van de werkenden, die via een socialistisch programma de massa’s één kan maken en voorgoed komaf kan maken met het kapitalisme en alle vormen van onderdrukking en discriminatie die het dagelijks genereert.