May heeft van een Brexit een potje gemaakt. Ons alternatief moet zijn: verzet tegen alle neoliberale, prokapitalistische regels van de EU. Corbyn zou na vervroegde verkiezingen de onderhandelingen moeten openen op basis van verzet tegen alle regels van de gemeenschappelijke markt, zoals die rond de verplichting van marktwerking.

door Pieter Brans, Amsterdam

Hij zou dan een beroep kunnen doen op de solidariteit met arbeiders in heel Europa. Dat betekent het opbouwen van een Europa brede campagne van socialistische en arbeidersorganisaties om de onderhandelingen te gebruiken om alle prokapitalistische regels van de EU op te blazen. Het is niet anders dan een bazenclub.

Gesteund door brede steun in Engeland en met de solidariteit van arbeiders in heel Europa, zou hij in een veel sterkere positie zijn dan Premier May. Bovendien zou een regering onder leiding van Corbyn (na nieuwe verkiezingen) een programma van nationalisatie kunnen doorvoeren om te breken met het vermogen van bedrijven om banenverlies, salarisverlagingen en verslechteringen van arbeidsvoorwaarden door te voeren. Want zo zullen zij de arbeiders gaan straffen met de Brexit problemen als smoes.

Zo’n aanpak zou de belangen dienen van de meerderheid van arbeiders en middenklasse. Maar voor de klasse van kapitalisten is een regering onder leiding van Corbyn op basis van een socialistisch beleid een ergere nachtmerrie dan een Brexit.

Corbyn zou de arbeidersbeweging direct moeten leiden in de richting van een campagne voor nieuwe verkiezingen. Een lijst van nieuwe kandidaten voor de Labour Partij is noodzakelijk, kandidaten die door de basis gekozen zijn. Er zou een spoedconferentie van de Labour Partij moeten worden gehouden, open voor alle organisaties die de bezuinigingen bestrijden, o.a. de Socialist Party en vakbonden die niet bij Labour zijn aangesloten zoals de RMT (Transportarbeidersbond) om te spreken over het herscheppen van Labour op basis van democratische, socialistische lijnen.

Daarbij is het nodig niet alleen te discussiëren over hoe de verkiezingen te winnen, maar ook over hoe de onvermijdelijke kapitalistische sabotage tegemoet te treden die een regering geleid door Corbyn zou ondervinden. Sleutelpunt van het programma zou de nationalisatie van de banken en de grote monopolies moeten zijn om de weg open te stellen in de richting van een socialistisch geplande productie om aan ieders behoeften te voldoen. De samenwerking van alle Europese arbeiders op een socialistische basis zou daar een onderdeel van moeten zijn, solidariteit van de arbeidersklasse over de grenzen heen als alternatief voor de huidige chaos.

Corbyn en de vakbonden moeten oproepen tot massale actie voor nieuwe verkiezingen:

• Geen steun voor de deal van May
• Weg met de bezuinigingen –Weg met de Conservatieven, Corbyn in!
• Voor een socialistisch alternatief voor het Europa van de bazen
• Nationaliseer de banken en de grote monopolies
• Voor een nieuwe samenwerking tussen Europese volken op een socialistische basis

Na het Brexit-referendum in 2016 verwezen we naar een uitspraak van de toenmalige Amerikaanse minister John Kerry. Die stelde dat de meerderheid van de heersende klasse na “deze nederlaag moet proberen om het resultaat terug te draaien.”

Edito van het magazine ‘Socialism Today’

De belangrijkste Britse kapitalisten voerden campagne om deel te blijven van het Europa van het kapitaal, het grootste economisch blok in termen van BBP. Nadat vooral werkenden tegen het kapitalistische establishment stemden in het referendum, moesten ze met een nieuwe situatie omgaan.

“In het beste geval hopen ze op een ‘Bino’, een ‘Brexit in name only’,” schreven we toen. Daarbij zou Groot-Brittannië in de douane-unie en de eenheidsmarkt blijven waarbij ook de neoliberale regels van toepassing blijven. “Maar als het mogelijk is, nadat er voldoende tijd is overgegaan en het terrein is voorbereid, zal het doel zijn om het resultaat om te keren, met parlementsverkiezingen of een tweede referendum.” (Socialism Today, september 2016).

Een tweede referendum om tot een ander resultaat te komen, was immers een tactiek die al meermaals gebruikt werd bij EU-referenda die ‘verkeerd’ uitdraaiden voor de kapitalisten. Zo waren er in Denemarken twee referenda om het verdrag van Maastricht over de Economische en Monetaire Unie erdoor te krijgen: in 1992 en in 1993. In Ierland werden zowel de verdragen van Nice (2001) als Lissabon (2008) pas na een tweede referendum goedgekeurd.

De Europese Grondwet werd op een andere manier gered. Het project zat vast na nederlagen in referenda in Frankrijk en Nederland in 2005. Daarop werd het opnieuw verpakt in het verdrag van Lissabon, waarvoor in beide landen na verkiezingen een parlementaire meerderheid werd gevonden in 2008. Er was een andere manier gevonden om het resultaat van de referenda terug te draaien.

Nu zitten we in een andere periode. Ondertussen kenden we de grote recessie die volgde op de financiële crash van 2007-08.

De laatste pro-EU-stem in een referendum was de goedkeuring van het akkoord over de patentenrechtbank in Denemarken (2014). Dat akkoord werd in 2013 ondertekend, maar is vandaag nog niet van kracht omwille van problemen met de ratificatie in enkele andere landen.

Sommige peilingen geven aan dat er vandaag een kleine meerderheid van de Britten voor ‘remain’ zou stemmen in een tweede referendum. Maar de benadering om kiezers uit de werkende klasse die voor ‘leave’ stemden gewoon te zeggen dat ze fout waren, maakt dat er geen garantie is op een ander resultaat in een tweede referendum.

De gok van Theresa May die vorig jaar nieuwe verkiezingen uitschreef, bezorgde haar geen ‘sterke en stabiele’ meerderheid maar de grootste vooruitgang van Labour sinds 1945 als gevolg van het radicale verkiezingsmanifest van Jeremy Corbyn.

Het besparingsbeleid zorgt voor een crisis van de gevestigde politieke vertegenwoordiging. Alle oude vormen en methoden van heerschappij liggen onder vuur. Momenteel is Theresa May nog premier. Haar voorstel tot akkoord staat nog overeind. Maar niets is zeker.

Het motto van May: “ik of de chaos”

Het akkoord van May is ongetwijfeld een “Brexit-in-name-only” met als doel op de gevestigde belangen te verdedigen. Het is op heel wat vlakken een “blinde Brexit” waarbij details over de toekomstige verhoudingen met de 27 overblijvende EU-lidstaten door onderhandelingen in de overgangsperiode na maart 2019 bepaald moeten worden. Maar wel al duidelijk is het feit dat het akkoord Groot-Brittannië binnen het pro-kapitalistische keurslijf van de EU houdt.

Zo zou Groot-Brittannië zich ertoe verbinden tot een ‘dynamische afstemming’ op Europese regels rond overheidssteun en andere richtlijnen inzake liberalisering. Deze zouden in Britse wetgeving omgezet worden. De topman van de Britse federatie van voedingsbedrijven omschreef het akkoord als de “zachtste van alle mogelijke Brexits.” Het akkoord passeerde unaniem op de werkgeversfederatie Confederation of British Industry (CBI), die hiervoor de standpunten van 900 bedrijfsleiders vroeg. De werkgevers stelden dat dit het best mogelijke akkoord is en het enige alternatief op een chaotische situatie waarin er geen akkoord is.

De meeste parlementsleden – de Tories, de Blairistische meerderheid in de parlementaire fractie van Labour, de Scottish National Party en de Lib Dems – zijn trouwe vertegenwoordigers van het kapitalisme. Toch zal May de nodige druk moeten zetten om dit akkoord gestemd te krijgen. Oude procedures worden van onder het stof gehaald om ervoor te zorgen dat de regering  niet gebonden is door een alternatieve stemmingen in het parlement. Een nederlaag zou geen vertrouwenskwestie zijn, waardoor May binnen de drie weken een tweede parlementaire stemming kan afdwingen. Zelfs ministers werden naar verluidt “afgeblaft” door onverkozen toplui.

En dan zijn er nog de financiële markten. Een analist van BlackRock, de grootste vermogensbeheerder ter wereld, had het over een nieuw ‘Tarp-moment’, naar het Amerikaanse Troubled Asset Relief Program. Dat reddingsplan voor de banken werd in 2008 aanvankelijk weggestemd in het Amerikaans parlement, maar enkele dagen later passeerde een amper aangepaste versie toch.

Enkele Blairisten en remainers binnen de Tory-partij die voorheen kritisch stonden tegenover May, gaven aan dat ze het akkoord schoorvoetend willen goedkeuren, “ondanks de gebreken ervan.” Minister Jeremy Hunt waarschuwde voor “vreselijke chaos” indien het akkoord niet goedgekeurd wordt. Maar het zou geen teken van kracht zijn indien de Blairisten en Tory-remainers nodig zijn om aan een meerderheid te geraken.

De hele situatie is een uitdrukking van het sociale isolement en de zwakte van de heersende klasse als gevolg van de economische, sociale en politieke tegenstellingen van het aftakelende Britse kapitalisme.

De leegte opvullen

Toenmalig Labour-minister Roy Jenkins verklaarde in 1981 over het goedkeuren van EU-lidmaatschap in een referendum in 1975 dat “de mensen het advies volgden van wie ze gewoonlijk volgen.” Het ontbreken van een dergelijke gevestigde autoriteit heeft tot een ander resultaat geleid in 2016. Een groot deel van de sociale reserve van het kapitalisme uit de na-oorlogse groei is verdwenen.

Het vertrouwen in de traditionele arbeiderspartijen was al ondermijnd toen ze zich in de jaren 1990 omvormden tot kapitalistische formaties. De autoriteit van ‘wie de mensen gewoonlijk volgden’ is vervolgens in het tijdperk van de besparingen helemaal uitgehold.

Alle instellingen en instrumenten waarop het kapitalisme zich historisch baseert, en alle verdelende ideologieën die gebruikt werden om het systeem in stand te houden, raken ondermijnd. Dit leidt bijvoorbeeld tot nieuwe vrouwenbewegingen tegen onderdrukking.

Maar bij afwezigheid van een duidelijke leiding door de arbeidersbeweging kunnen andere krachten tijdelijk in het vacuüm stappen met een reactionair programma.

Jeremy Corbyn beging een fout in 2015 toen hij beloofde om ondanks alles voor ‘remain’ campagne te voeren zodat de Blairisten in zijn eerste schaduwkabinet zouden blijven. Beeld je in wat de impact was geweest indien er televisiedebatten over het referendum waren geweest tussen Corbyn en Tory-leider David Cameron, in plaats van het circus van Cameron versus Boris Johnson. Jammer genoeg hield Corbyn niet vast aan zijn vorige standpunt van verzet tegen het neoliberale karakter van het Europa van het kapitaal.

De werkende klasse kan de chaos onder de politieke vertegenwoordigers van het kapitalisme nog altijd gebruiken om haar stempel op de gebeurtenissen te drukken. Een eerste vereiste daartoe is een consequent socialistisch en internationalistisch alternatief.

Zelfs indien het akkoord van May door het parlement raakt, zal de verdeeldheid binnen de Tory-partij enkel toenemen in de onderhandelingen met de EU tijdens de overgangsfase. De regering-May zal misschien verder sukkelen en enkel overeind blijven omdat het ontbreekt aan een voldoende georganiseerde oppositie vanuit de werkende klasse. In die zin is het Brexit-drama ook een bredere spiegel van onze tijd.

door Barbara Veger, Rotterdam

Als dat conflict escaleert en zich uitbreidt richting EU dan houdt het kabinet er rekening mee dat 75.000 mensen hun baan kunnen verliezen in 2020. Als het niet lukt om een scheidingsakkoord met de Britten te bereiken, kan dat Nederland op de langere termijn 1 à 2 procent van het bbp kosten, denkt het kabinet. Voor de regering een excuus om de hand op de knip te houden. Maar het is ook een bevestiging, weliswaar uit rechtse hoek, dat het kapitalisme ons niets te bieden heeft dan periodes van zwakke economische groei waarin we niet meeprofiteren en crises, die de werkloosheid weer zullen doen exploderen en al onze verworvenheden weer zullen bedreigen.

Brexit

Het Brexit-dosssier is een nachtmerrie voor de kapitalisten. De Engelse kapitalistische elite was in meerderheid tegen de Brexit. Maar de meerderheid van de arbeidersklasse, vooral de armere lagen, stemde voor. Het was vooral een stem tegen het establishment, tegen de bezuinigingspolitiek. Nu dreigen de Tories te splitsen op de Brexit. Theresa May zou het liefste een Brexit willen die nauwelijks een Brexit is, maar elke beslissing die ze neemt, dreigt de bom binnen de Tories te doen ontploffen. De kapitalistenklasse verliest steeds meer de politieke controle, het neoliberale project van de EU is ernstig ondermijnd. Dan is er ook nog het hoofdpijndossier van Italië: de populistische regering weigert zich te houden aan de begrotingsnormen van de EU. En er is de angst, dat de inflatie zal stijgen en de Europese centrale banken zal dwingen de rente te verhogen. Juist de extreem lage rente, in stand gehouden door het enorme stimuleringspakket van de centrale banken, zorgde ervoor dat de Europese economie een zwakke groei kende en dat veel bedrijven konden overleven ondanks de enorm opgelopen schuldenlast.

De handelsoorlog tussen de VS en China.

De grootste bedreiging voor de wereldeconomie is echter de zich ontwikkelende handelsoorlog tussen de VS en China. De wereldeconomie kent al ernstige turbulentie, zeker in de ‘opkomende markten’. De enorme waardedalingen van de Turkse, Argentijnse, Braziliaanse of Indonesische munt kunnen de omzetten en winsten van ook de Nederlandse multinationals uithollen.

Het conflict tussen de VS en China gaat slechts deels over handel: het VS-imperialisme probeert zijn positie als sterkste wereldmacht te verdedigen tegenover de belangrijkste rivaal. De oorsprong zit in het fundamentele falen van het globale kapitalisme om de samenleving en de economie vooruit te brengen.

Kapitalistische commentatoren zijn steeds meer bezorgd over de mogelijke impact van een volledige handelsoorlog tussen de twee belangrijkste economieën ter wereld, die samen goed zijn voor 40% van het wereldwijde BBP en 53% van de wereldwijde groei. Dit kan de wereldeconomie uiteindelijk naar een nieuwe recessie brengen.

Geen enkele van de fundamentele oorzaken van de vorige crisis in 2008 werd aangepakt: schulden, financiële speculatie en zeepbellen. Tegelijk heeft het beleid om de vorige crisis ‘op te lossen’ geleid tot de grootste transfer van rijkdom van de have-nots en de have-littles uit de hele geschiedenis.

Het op schulden gebaseerde Chinese groeimodel verliest snelheid. Het ongenoegen neemt toe en de sociale ongelijkheid bereikt een alarmerend niveau. De regering staat voor een dilemma: doorgaan met het aanpakken van de schulden om een financiële crisis te vermijden of terugkeren naar met schulden aangedreven stimulusmaatregelen om een scherpe vertraging of recessie te vermijden. Als Trump doorzet en heffingen invoert op alle Chinese import, kan dit leiden tot het verlies van 5,5 miljoen banen.

Waarschuwing van financiële crisis

Er kan indirect een veel grotere dreiging opduiken, met name een kettingreactie waarbij het vertrouwen onder kapitalisten instort. Dit kan een grote impact hebben op de overgewaardeerde Chinese financiële goederen. De Amerikaanse economische groei van dit jaar is mogelijk al over zijn piek. Zowel China als de VS zullen verliezen door deze confrontatie, en jammer genoeg zal de arbeidersklasse in beide landen de hoogste prijs betalen met ontslagen en inflatie.

Socialisten zijn geen voorstander van kapitalistische ‘vrijhandel’, waarbij de uitbuiting van armere economieën door sterkere wordt verborgen. We zijn evenmin voorstander van kapitalistisch protectionisme, gericht op de verdediging van de winsten van de ene groep kapitalisten tegenover de andere. De huidige handelsoorlog is een waarschuwing die de dringendheid aantoont van de opbouw van een socialistisch alternatief dat een einde kan stellen aan het toxische kapitalisme.

Artikel door Pieter Brans, Amsterdam

In de Nederlandse media was heel wat “verbijstering” te lezen na de uitslag van het Britse referendum over de EU. “Aardbevingen” werden geregistreerd en in de media overheerste een gevoel van de schok van het onverwachte. Hoe kon dit gebeuren?  Begrepen “domme”, “wraakzuchtige” en “racistische” ouderen in Engeland te weinig van de zegeningen van de EU?

Laten we even kijken naar de werkelijkheid. Waren er niet dezelfde soort van commentaren toen Frankrijk en Nederland de Europese Grondwet verwierpen, 11 jaar geleden? En kregen we toen niet dezelfde beloftes dat de EU beter en democratischer zou worden?  En zouden niet alle partijen het nut van de EU beter over het voetlicht brengen? En weten we nog wat er daarna gebeurde? Ja, helemaal niets. Alle inspanningen waren erop gericht om de uitslag van het referendum onder de tafel te werken. De EU-Grondwet werd onder de naam van het Verdrag van Lissabon toch geaccepteerd. Het enige verschil deze keer is dat de uitslag van het Britse referendum over de EU niet zo makkelijk is weg te poetsen. Verwierpen de Denen niet het Verdrag van Maastricht en de Ieren het verdrag van Lissabon? Dat werd na “reparatie” altijd weer “rechtgezet”. Dat is ook deze keer niet uitgesloten, maar wel wat lastiger.

Het debat in Nederland (ook binnen links) gaat erover dat de Brexit een soort tragische vergissing zou zijn. Het zou voedsel geven aan racistische partijen om campagnes op te starten om andere landen ook naar de uitgang te brengen. De uitslag van het referendum zou  het gevolg zijn van blinde woede en verbittering, van racisme en vreemdelingenhaat. De jongeren is hun vaderland en  toekomst “afgepakt”. Maar laten we de “leave” stem nog eens beter bekijken. Het is duidelijk dat de uitslag veel te maken had met de verwoesting die dertig jaar Thatcherisme en Blairisme in de levens van arbeiders heeft aangericht. Ook hun levensstandaard en hun gemeenschappen werden vaak vernietigd. Dat is in Nederland ook gebeurd onder Lubbers en onder Kok, toen vaste banen en redelijke arbeidsomstandigheden massaal werden vernietigd, toen de sociale zekerheid werd uitgekleed, pensioenen ondermijnd (de overheid betaalde veel te weinig premies) en nutsvoorzieningen werden geprivatiseerd. De macht van de vakbonden werd afgebroken.

In de jaren van Balkenende aan het begin van deze eeuw, ging het proces van verarming van de arbeidersklasse genadeloos verder. Met het valse argument dat er een tekort aan arbeid zou ontstaan als de babyboom generatie met pensioen ging, moest de pensioenleeftijd omhoog. Tegen alle protesten in (honderdduizenden op het Museumplein in 2004) werden ouderen gedwongen jaren door te werken. Werkloze ouderen vinden geen baan en jongeren alleen flexbanen op slechte voorwaarden. Het is waar dat woede en verbittering, vooral onder oudere arbeiders, het gevolg waren van jaren en jaren van dit beleid. De gezondheidszorg werd uitgehold. Bejaardenhuizen werden gesloten. Allemaal impopulaire maatregelen. Maar doorgedrukt met “er is geen alternatief” en vaak met “het moet van Brussel” als argument.

Ook burgerlijke commentatoren erkennen dat het afpakken van de levensstandaard (lonen, zekerheid, pensioenen) van de arbeiders in heel Europa, zonder enige compensatie, ten gunste van goed verdienende bankiers die in 2008 ook nog eens met het geld van diezelfde arbeiders gered moesten worden, wel moest leiden tot opstand. De Financial Times sprak al van een “hooivorken” revolutie (en gaf daarmee ook aan dat ze de tegenstanders van de EU beschouwden als opstandige horden).

Gebrek aan een arbeiderspartij

Hebben racisme en vreemdelingenhaat iets te maken met de woede die al jaren bestaat? Ja, natuurlijk hebben die er “iets” mee te maken. Het is waar dat anti-EU gevoelens sterk zijn bij racistische partijen, zoals de PVV. Deze populistische organisaties proberen zich nu aan het hoofd te stellen van de anti-EU stemming in heel Europa. Maar in feite is de populariteit van Wilders sinds het begin van dit jaar gedaald. Hij is op zoek naar “iets nieuws”.

Vanwege het wegvallen van links in de jaren tachtig en negentig kon het protest nergens heen, totdat racistische partijen en bewegingen hun afschuwelijke koppen begonnen op te steken aan het begin van deze eeuw. Deze vervormden de woede en het verzet van arbeiders die zonder verdediging zaten nadat de sociaaldemocratie de kant van het neoliberalisme koos. Zij werden er steeds beter in om hun eigen draai te geven aan de weerstand die veel mensen voelden tegen het neoliberalisme. Je kunt stellen dat een beetje racisme heel behulpzaam was in eerste jaren van deze eeuw. De heersende klasse zag racistische partijen als nuttige hulptroepen die ervoor zorgden dat de woede en het verzet niet naar linkse partijen en de vakbonden zouden gaan.

Geert Wilders begon dan ook als een afsplitsing van de VVD. Maar van kleinere eenheden, werden de racistische partijen en groeperingen grotere eenheden die een serieuze bedreiging vormden voor het functioneren van de heersende klasse door hun globalisering en “supranationalisme” te ondermijnen. Werkgevers maken al vele tientallen jaren gebruik van alle mogelijke methodes, ook de inzet van goedkope arbeidskrachten uit het buitenland om de lonen te drukken en de arbeidsomstandigheden te verslechteren en natuurlijk had dit effect op de samenleving. Door een gebrek aan een alternatief groeide het racisme sterk.

De politieke risico’s werden duidelijk toen de PVV deel uitmaakte van de regerende coalitie (met VVD en CDA) van 2010-2013. Het racisme werd geen strobreed meer in de weg gelegd. De PVV moest zichzelf aantrekkelijk houden door in zijn racisme en vreemdelingenhaat steeds een stapje verder te gaan. Bij het aangaan van deze coalitie bleek de PVV overigens meteen bereid om het verzet tegen de verhoging van de AOW-leeftijd op te geven…

Door de politieke blokkade op arbeidersprotest, bij gebrek aan een echte arbeiderspartij, kreeg het verzet bij verkiezingen geen kans. Alleen bij referenda waarin politieke partijen (en dus ook het gebrek daaraan)  minder een rol spelen, zoals bij de referenda over de EU-Grondwet, het verdrag tussen de EU en de Oekraïne en bij een eventueel referendum over een Nederlandse uittreding van de EU, kwam het naar voren.

In Nederland zijn alleen de PVV en de SP voor een referendum over het Nederlandse lidmaatschap van de EU. De PVV wil koud een “patriottische” uittreding om de grenzen voor migranten te kunnen sluiten. De racistische en anti-immigratie aanpak moet vanuit de arbeidersbeweging krachtig bestreden worden. Racisme is al veel te diep geworteld in Nederland. Dank zij de PVV worden de meest racistische uitspraken heel normaal gevonden; allemaal onder het mom van “vrijheid van meningsuiting”.

De SP heeft naar voren gebracht dat er een nieuwe EU-deal moet komen. De ondemocratische Europese Commissie zou moeten worden afgeschaft en verder: “Regels die eurolanden dwingen tot begrotingsbeleid dat sociaal beleid uitholt, moeten op de schop. Lidstaten dienen, als de situatie daarom vraagt, weer de mogelijkheid te hebben om beperkingen op te leggen aan de interne markt, vooral het vrij verkeer van werknemers, diensten en kapitaal. En er mag geen bevoegdheidsoverdracht meer plaatsvinden zonder dat lidstaten deze per referendum aan hun bevolking hebben kunnen voorleggen. Voor Nederland eisen we bovendien dat van dit recht altijd gebruik wordt gemaakt. Deze eisen zullen moeten resulteren in een verdragswijzing, die vervolgens aan de bevolking kan worden voorgelegd. We moeten nu aan de noodrem trekken. Want de EU is verworden tot een bureaucratische en technocratische moloch.”

Dat zijn allemaal aanbevelenswaardige maatregelen. Maar zij gaan in onze ogen niet ver genoeg. De Raad van Ministers, waarin nu de belangrijkste besluiten genomen worden, is minstens zo ondemocratisch als de Europese Commissie. Verder wordt in het voorstel geen duidelijkheid gegeven over het Europese parlement, weliswaar het meest “democratische” element van de EU, maar ook meteen het meest machteloze en voor een deel ook corrupt, gezien het opstrijken van presentiegelden na een paar minuten aanwezigheid.  Een bureaucratische en technocratische moloch moet je tot de grond toe afbreken en niet voor een deel hervormen. Dat zou de inzet van de SP moeten zijn.

Socialistisch Alternatief is dan ook een voorstander van een referendum over een Nederlands uittreden uit de EU. Wij nemen daarbij nadrukkelijk afstand van alle racistische en anti-migranten propaganda. Maar het zou een politieke vergissing zijn om de afkeer van de EU en het neoliberale beleid, die bestaan onder brede lagen van de arbeidersklasse en de bevolking, geheel aan de PVV over te laten. De SP voorstellen voor hervorming van de EU zijn goed, maar schieten tekort om aan de neoliberale dictatuur (“er is geen alternatief”) een einde te maken. De EU is een door en door kapitalistische instellingen waarde multinationals van deze wereld de dienst uitmaken. Het belang van de arbeidersklasse is gediend met afschaffing van deze EU. Maar nog belangrijker dan het houden van een referendum over de Nederlandse uittreding uit de EU is de wederopbouw van de arbeidersbeweging. Weg met het Europa van de bazen met een socialistisch beleid!

Een socialistisch alternatief

De uitslag van het Britse referendum is een ramp voor de heersende klasse van het VK en van Europa. Het heeft als een steen in de vijver golven van onrust veroorzaakt en zal dat blijven doen. Nu het kapitalisme in flinke problemen verkeert, is het belangrijk dat de arbeidersklasse zijn eigen politieke stem krijgt. De uitslag van het Britse referendum laat het enorme potentieel zien voor een massale strijd tegen de bezuinigingen. Maar “Nee” zeggen in referenda is niet genoeg. Dat geldt voor heel Europa; arbeiders in alle landen hebben er belang bij elkaar op te zoeken en te vinden in de strijd tegen het bezuinigingsbeleid. De krachtsverhoudingen in Europa kunnen door solidariteit en gezamenlijke strijd veranderen. Democratische en massale strijdorganisaties van de arbeidersklasse die het verzet landelijk en op Europees niveau kunnen organiseren zijn de beste weg om het EU-beleid te keren.

Dossier door Danny Byrne, CWI

Toen Alexis Tsipras en de leiding van Syriza de heldhaftige ‘OXI’ van de Griekse werkende bevolking in het referendum van afgelopen zomer verried, kreeg niet alleen Syriza of de Griekse arbeidersklasse een zware slag te verduren. De capitulatie van Tsipras zorgde voor een keerpunt in de linkse politiek in Europa, er was een “voor en een na.”

Het standpunt dat voorheen door de meeste Europese linkse leiders werd verdedigd – van Syriza tot het Portugese Linkse Blok of Podemos in Spanje – was redelijk duidelijk en werd quasi unaniem gedeeld. Er werd gepleit voor een links anti-besparingsprogramma tegen de dictaten van de trojka. Dit werd niet als antikapitalistisch of socialistisch voorgesteld. Tegelijk wierpen deze krachten zich op als verdedigers van de Europese Unie en het project van de euro. De EU verlaten, stond nooit op de agenda. De besparingspolitiek bedreigde “onze EU”, was het standpunt. Linkse regeringen waren nodig om de EU te redden.

Deze benadering werd voor het eerst sinds het begin van de huidige crisis uitgetest in Griekenland. Syriza won de verkiezingen als gevolg van de ineenstorting van de voormalige sociaaldemocratische PASOK na de rampzalige regeringsdeelname van PASOK, en van de lange periode van klassenstrijd met meer dan 30 algemene stakingen. Het resultaat vandaag is dat er een regering onder leiding van Syriza is die zelf met algemene stakingen tegen het besparingsbeleid geconfronteerd wordt.

Deze harde realiteit moest wel gevolgen hebben. Alle ogen en hoop van werkenden, jongeren en onderdrukten in heel Europa waren immers op Griekenland en Syriza gevestigd. De Griekse ervaring werd van nabij gevolgd. Deze ervaring na maandenlange onderhandelingen zonder resultaat en naïeve oproepen aan de trojka tot redelijkheid met uiteindelijk een nederlaag, was leerrijk voor de arbeidersbeweging en de linkerzijde in Europa en de rest van de wereld.

We moeten er lessen uit trekken. Aanvankelijk was er een begrijpelijke schok en ontgoocheling. Maar de ervaring met Syriza en Tsipras kon enkel het begrip van werkenden over het karakter van dit systeem en van de EU en de euro versterken. Dit is effectief wat we nu zien.

Portugal: van ‘links Europeanisme’ naar een verzet tegen ‘asociale Europese oorlogsmachine’

De wijze waarop het standpunt van de Portugese linkerzijde evolueerde, is daar een voorbeeld van. De afgelopen jaren speelde de Portugese linkerzijde een belangrijke rol in het ideologisch onderbouwen van de pro-Europese positie van links. Leiders van het Links Blok, zoals Francisco Louca (een lid van het Verenigd Secretariaat van de Vierde Internationale), gebruikten de term “links Europeanisme” om hun standpunt samen te vatten.

Er werd gepleit tegen een exit uit de EU en de euro. Zo’n exit werd voorgesteld als ‘niet internationalistisch.’ Ze stelden dat de oplossing voor de Europese crisis alleen vanuit de EU kon komen met een progressief beleid dat vertaald moest worden in eisen aan de Europese instellingen. Tegenover de schuldencrisis pleitte het Links Blok bijvoorbeeld voor “eurobonds” en het “mutualiseren” van de overheidsschulden zodat de sterkste economieën in Europa een deel van de lasten van zwakkere landen als Portugal of Griekenland zouden dragen.

In 2010 stemden de verkozenen van het Links Blok in het parlement voor het “reddingsplan” van de trojka voor Griekenland. Er werd enkel opgemerkt dat  de plannen een socialer karakter moesten krijgen. Er werd geëist dat de Europese Centrale Bank ‘gedemocratiseerd’ zou worden en aan de landen uit de periferie aan lagere rentevoeten zou lenen, naar het voorbeeld van de rentevoeten voor de private sector.

Hun standpunt ging uit van het verkeerde perspectief dat er een betekenisvolle en diepgaande integratie in Europa zou zijn waarbij nationale spanningen en belangen op kapitalistische basis overstegen werden. Vanuit deze logica volgde een ‘links Europeanisme’. Het CWI verzette zich tegen dit perspectief. We stelden dat er onoverbrugbare beperkingen waren aan het kapitalistische Europese eenheidsproject. Dit proces kon vooruitgang boeken in een context van economische groei, maar in een periode van crisis moest het tot problemen leiden. En dat is effectief wat er gebeurde.

Het asociale besparingsbeleid van de trojka in Portugal was geen uitdrukking van een reeks ‘politieke keuzes’ op basis van de samenstelling van het Europese parlement of zo. Het was een beleid dat opgelegd werd door de klassen- en nationale belangen van de krachten die het in het EU-project voor het zeggen hebben – in essentie de grote Europese bedrijven en het financiewezen onder leiding van Duitsland en de machten van Centraal- en Noord-Europa. Het Portugese kapitalisme steunde dit beleid.

We stelden steeds dat het niet mogelijk is om de EU of andere instellingen van de trojka een progressief beleid te laten voeren niet mogelijk is. Oproepen aan de EU om een progressief beleid te voeren, gaat voorbij aan het karakter van die instellingen waarbij de EU een “sociale” rol toebedeeld krijgt die ze per definitie niet kan uitvoeren.

De onbuigzaamheid van de trojka voor de erg bescheiden vragen en oproepen van de Griekse regering maakte duidelijk dat onze waarschuwingen terecht waren. Ook binnen de linkerzijde was er een verandering in het bewustzijn rond de EU, dit was ook het geval onder de leden en de leiding van het Links Blok.

De leiding veranderde drastisch van koers. Zo stelt de tekst van de leiding voor de partijconventie van juni dit jaar (“Motie A”): “Het project om de Europese instellingen democratisch te herdefiniëren, is vandaag niet langer geloofwaardig. Deze EU zal steeds een asociaal project zijn. De EU is een oorlogsmachine tegen de bevolking en tegen de sociale rechten.”

De nieuwe leidinggevende figuur, Catarina Martins (die niet tot linkerzijde van de partij gerekend wordt), stelde dat het nodig is om voorbereid te zijn op een uittrede uit de eurozone als mogelijk gevolg van een antibesparingsbeleid. In de verkiezingscampagne van oktober 2015 stelde ze: “Als het nodig is om te kiezen tussen waardigheid en de euro, dan moet Portugal voor de waardigheid kiezen.” En nog: “Elke regering die Schäuble niet gehoorzaamt, moet erop voorbereid zijn dat de ECB de deuren sluit en Schäuble haar uit de euro zet.”

Een document van de linkse oppositie op de conventie van juni (“Motie R”) gaat verder en roept op om een commissie in het Links Blok te vormen om de gevolgen en praktische stappen bij een exit uit de euro te onderzoeken. Socialismo Revolucionario, het CWI in Portugal, steunt deze motie.

De Portugese Communistische Partij (PCP) staat al langer voor een verzet tegen de euro en de EU, ook al is dit niet gebaseerd op een uitgewerkte socialistische en internationalistische benadering. Het maakt dat de Portugese linkerzijde scherp opgeschoven is in de richting van een duidelijke oppositie tegen de kapitalistische EU en de eurozone.

Het is natuurlijk niet evident om dit scherpere abstracte inzicht in het karakter van de Europese instellingen te vertalen in praktische voorstellen en programmapunten. De leiding van het Links Blok gedoogt samen met de PCP een regering van de voormalige sociaaldemocratische ‘Socialistische’ Partij. Dit zal vrij snel de kwestie van een confrontatie met de Europese instellingen en de nood aan strijd voor een alternatief stellen.

Socialismo Revolucionario komt op voor een eenheidsfront van linkse partijen, sociale bewegingen en vakbonden om een radicale breuk met het besparingsbeleid te realiseren en om vanuit een onafhankelijke positie de druk op de regering op te voeren voor oprechte hervormingen. Strijdbewegingen kunnen hervormingen afdwingen, maar uiteindelijk zal een eenheidsfront de kwestie stellen van een strijd voor een socialistische regering om te breken met de besparingen en het kapitalisme.

Spaanse linkerzijde keert zich tegen EU en eurozone

Over de grens is er in Spanje een gelijkaardige ontwikkeling. De leiding van Podemos steunde het verraad van Tsipras. Pablo Iglesias verklaarde dat hij hetzelfde zou gedaan hebben. Maar anderen hebben wel lessen getrokken.

Izquierda Unida won in de verkiezingen van december ongeveer een miljoen stemmen. Nu vormt het een electorale alliantie met Podemos voor de verkiezingen van 26 juni. De partij heeft een nieuwe linkse leider, Alberto Garzon. Onder zijn leiding was er qua programma en retoriek een wending naar links. Dit geldt ook voor de discussie over de EU en de euro.

De politieke motie die door Garzon op de IU-raad werd voorgelegd en met meer dan 70% werd goedgekeurd, stelde: “De EU kan niet hervormd worden en is onverenigbaar met de soevereiniteit van de volkeren of met gelijk welk beleid van sociale verandering.” De motie pleit voor een radicaal antibesparingsbeleid dat “de tegenstellingen van het Europa van de euro blootlegt” waarbij “we bereid zijn om de gevolgen van een soeverein economisch beleid in het belang van de meerderheid van de bevolking te dragen, zoals een verdrijving van ons land uit de EU.”

De Spaanse Communistische Partij, de belangrijkste component van IU die de meerderheid van de leiding in handen heeft (ook Garzon behoort tot de CP), nam op het 20^ste partijcongres in april nog een sterker standpunt in. Er werd gepleit voor “een breuk met de euro en de EU” omdat deze “niet hervormd kunnen worden aangezien ze gebaseerd zijn op kapitalistische principes en waarden.”

Zowel IU als de CP combineren hun verzet tegen de EU met een oproep tot een internationale alliantie van arbeidersstrijd en linkse krachten om een alternatief te vormen. Garzon had het over de mogelijkheid van een Zuid-Europese politieke unie van linkse regeringen – naar het model van ALBA, de alliantie van progressieve Latijns-Amerikaanse regeringen die door Hugo Chavez in 2004 werd gepromoot. De ALBA-regeringen braken niet met het kapitalisme, maar de verwijzing hiernaar is nuttig omdat een regering die breekt met het Europese besparingsbeleid en het kapitalisme inderdaad een internationale impact zou hebben en de basis kan leggen voor een internationalistisch alternatief.

Zoals met het Links Blok in Portugal valt het nog af te wachten of en hoe deze standpunten zullen vertaald worden in een praktisch programma. Socialismo Revolucionario, het CWI in Spanje, stelt dat de linkerzijde en de arbeidersbeweging dringend behoefte hebben aan een revolutionair socialistisch programma en beleid om te vermijden dat de Spaanse linkerzijde Tsipras achterna gaat. Gelijk welke regering die een mandaat krijgt om de besparingen te stoppen, zal in de huidige context moeten overgaan tot de nationalisatie van de banken en grote bedrijven onder democratische controle, de invoering van kapitaalcontrole en de afbetaling van de publieke schulden moeten stoppen. Dit alles is vereist als voorwaarde om capitulatie en verraad te vermijden.

Verwarring over Brexit

Een marxistisch standpunt vertrekt van het begrip dat het bewustzijn zich in concrete omstandigheden ontwikkelt. De ervaringen van gebeurtenissen leiden tot een scherper begrip onder werkenden en jongeren over de taken in de strijd voor verandering.

Deze beweging onder de linkerzijde in het zuiden van Europa naar een scherpere oppositie tegen de kapitalistische EU als gevolg van het falen van het euro-reformisme van Syriza, is daar een uitdrukking van. In de landen die het dichtst bij Griekenland liggen en waar de ontwikkelingen het sterkst gevolgd werden, is er meer duidelijkheid gekomen over het karakter van de Europese instellingen.

In Groot-Brittannië, waar de campagne naar het referendum over de Brexit stilaan in de laatste rechte lijn komt, heeft dit proces blijkbaar minder impact gehad op de leiding van de arbeidersbeweging. De meeste vakbondsleiders en ook linkse figuren binnen Labour, waaronder Jeremy Corbyn zelf, namen een voorzichtige ‘Remain’ (in de EU) positie in. Bij het eerder referendum in 1975 spraken de linkse Labour-leiders en de vakbondsleiders zich nog resoluut uit tegen lidmaatschap van de voorloper van de EU.

Deze opstelling is deels het resultaat van de voorbije periode toen er illusies gezaaid werden in het ‘sociale’ karakter van de EU. De illusie van een ‘sociaal Europa’ werd grotendeels naar voor gebracht als defaitistisch antwoord op de nederlagen van belangrijke strijdbewegingen in de jaren 1980. Er werd naar Europa gekeken om de eigen nederlagen niet te moeten analyseren: het feit dat de staking van de mijnwerkers grotendeels geïsoleerd bleef net als de strijd van lokale besturen zoals dat van Liverpool dat het besparingsbeleid verwierp.

Behalve aanklagen hoe brutaal de Griekse bevolking door de EU werd behandeld, trekken die linkse leiders die voor ‘Remain’ pleiten vandaag geen politieke conclusies uit de ervaring met Syriza. Meer nog, eigenlijk beperken ze zich tot rouwbetuigingen aan de Griekse arbeidersklasse om vervolgens bijna letterlijk de argumenten te herhalen van de leiding die deze arbeidersklasse verraden heeft.

Natuurlijk worden beide kanten in de campagne voor het Brexit-referendum geleid en gedomineerd door de reactionaire rechterzijde. Dat kan niet genegeerd worden. Maar deze factor is op zich een gevolg van de positie die werd ingenomen door de vakbondsleiders en de groep rond Corbyn. De Socialist Party merkte meermaals op dat de vakbonden en Labour-leiders met een duidelijk ‘leave’-campagne de dynamiek compleet konden veranderen.

Het politiek manifest van Izquierda Unida bevat enkele pertinente opmerkingen hierover. Het document stelt: “Decennia van ideologische propaganda in alle media waar het systeem over beschikt en de angstige, zoniet medeplichtige, positie van een groot deel van de Europese linkerzijde heeft het idee ingang doen vinden dat de EU een garantie is voor welvaart uit het verleden en heden, alsook voor de toekomst.” Dit wordt verbonden met het gevaar van rechts populisme met de stelling dat de linkerzijde tegenover de groeiende woede tegen de EU “niet mag toelaten dat het ongenoegen wordt ingepikt door extreemrechts, zoals gebeurde in andere delen van Europa.”

Naarmate de illusies in de EU als kracht van vooruitgang – illusies die zoals iedereen moet erkennen in zowat alle Europese landen bestonden –  doorprikt worden onder brede lagen van de bevolking, raakt de pro-EU linkerzijde de aansluiting bij de bevolking kwijt. Zoals vaak lopen de leiders van de arbeidersbeweging de gebeurtenissen achterna zonder voeling met de standpunten van de meer bewuste elementen van de eigen basis.

Is de EU internationalistisch?

In 1915 schreef Lenin dat de “Verenigde Staten van Europa onder het kapitalisme ofwel onmogelijk zijn ofwel reactionair zullen zijn.” De basisredenering was dat belangenconflicten tussen de dominante nationale kapitalistische klassen in Europa niet zomaar kunnen overstegen worden. Dit blijft tot op vandaag het geval, ook voor het kapitalistische Europese project.

In de huidige crisis hebben nationale spanningen de mogelijkheid van een oprecht verenigd Europees antwoord op de centrale uitdagingen van het continent, zoals de schuldencrisis of de vluchtelingencrisis, onmogelijk gemaakt. Nationale spanningen en de weigering van een deel van de nationale kapitalisten om de lasten van de problemen van anderen te delen, zijn de redenen waarom voorstellen als die van de ‘mutualisering’ van schulden of ‘eurobonds’ geen kans maken.

De EU en de eurozone vertegenwoordigen natuurlijk een vorm van internationale integratie en samenwerking tussen nationale kapitalistische klassen en dit is vrij ver doorgetrokken. Maar de crisis en de “centrifugale” tendensen die hiermee gepaard gingen, tonen de beperkingen van de natiestaat en de botsende nationale kapitalistische belangen die nog steeds bestaan. Ze tonen aan dat het huidige niveau van samenwerking en integratie, waaronder de euro als gemeenschappelijke munt, niet op permanente basis mogelijk is.

De kunstmatige veronderstelling dat de EU en steun ervoor op de een of andere wijze ‘internationalistisch’ zou zijn, wordt onderuit gehaald door de praktische ervaringen. Het klopt dat nationale spanningen en tegenstellingen onder het kapitalisme een obstakel vormen voor echte Europese eenheid, maar het klopt evenzeer dat zelfs beperkte allianties en samenwerkingsverbanden tussen kapitalistische staten nooit op gelijke basis gevormd worden.

De Europese Unie is net als andere internationale kapitalistische allianties niet zozeer een ‘samenwerkingsverband’ maar wel een geïnstitutionaliseerde onderwerping van de zwakken aan de sterken. Het doel is niet om de economie en de levensstandaard van landen in de periferie op te trekken tot het niveau in de centrale Europese machten zoals Duitsland, Frankrijk of Groot-Brittannië. De EU en de eurozone zorgen voor het omgekeerde.

Vanuit economisch standpunt werd de afbraak van de industrie in de Europese periferie gepromoot en versneld. Hierdoor werd een stabiele lokale markt zonder concurrentie of obstakels gecreëerd voor Duitsland en andere centrale Europese landen. De kloof tussen de sterkte van de Duitse economie en de zwakte van de Spaanse, Portugese, Ierse of Griekse economie is door de invloed van de EU groter geworden in plaats van kleiner.

Vanuit politiek oogpunt werd de beslissingsmacht van de nationale regeringen sterk aan banden gelegd. Het besparingsbeleid wordt op bevel van de instellingen doorgevoerd met een effectieve controle op de begrotingen en de maatregelen. De maatregelen van de trojka hebben dit nog verergerd. Commentatoren hebben het niveau van politieke autonomie van de Griekse regering tegenover de Europese machten vergeleken met dat van een Duitse deelstaat tegenover de federale regering. Deze situatie laat spanningen opbouwen en moet uiteindelijk leiden tot het uiteenvallen van de unie.

De EU is dus niet veel ‘internationalistischer’ tegenover de armste landen van Europa als het Britse Rijk dit destijds was tegenover de kolonies.

Socialisme en Europese eenheid

Voor socialisten is internationale samenwerking en eenheid objectief noodzakelijk. Enkel de integratie van de beschikbare middelen en industrie op Europees en wereldvlak, kan de voorwaarden creëren voor een democratische socialistische planning van de economie zodat een productie en levensstandaard op een hoger niveau mogelijk wordt.

Het kapitalisme is niet in staat om Europa te verenigen, de ervaring toont dit aan. Het bezit en de controle van de nationale kapitalistische elites – vertegenwoordigd door de grote banken en bedrijven, maar ook de regeringen – over de rijkdom van de wereld, en de concurrentie tussen hen, vormt historisch de basis voor nationale conflicten op het continent. Enkel met een democratisch socialistisch publiek bezit en controle op de belangrijkste productiemiddelen, is het mogelijk om de logica van nationale spanningen in Europa te doorbreken en echte eenheid te realiseren.

Het verzet van socialisten tegen de EU en de eurozone heeft niets gemeen met eng nationalisme. In de strijd tegen de kapitalistische EU moeten volgens ons ook de fundamenten gelegd worden voor een internationalistisch socialistisch Europees alternatief.

Op 14 november 2014, op het hoogtepunt van actief arbeidersverzet tegen het besparingsbeleid in zuidelijk Europa, was er een internationale dag van strijd met algemene stakingen en gedeeltelijke stakingen in Spanje, Portugal, Italië en België naast massale stakingen en betogingen in Griekenland, Frankrijk en elders. Deze eenheid in strijd tegen het Europese besparingsbeleid toont het potentieel voor een ander Europa dat ontstaat doorheen strijd en massabewegingen.

Een socialistische regering in één Europees land,op basis van de organisatie en mobilisatie van de arbeidersklasse rond een antibesparingsprogramma, zou een bron van inspiratie zijn doorheen het continent. Op deze basis breken met de EU en de euro zou het mogelijk maken om een oproep te doen voor een alternatieve socialistische Europese federatie, wat een stimulans zou zijn voor revolutionaire ontwikkelingen doorheen het continent.

Een vrijwillige socialistische federatie van Europa zou dan op de agenda staan. Dit is het toekomstbeeld waarmee de linkerzijde over het hele continent de strijd tegen de besparingen in alle landen kan voeren.

Het is onmogelijk om zo’n perspectief te verbinden met een campagne om in de EU te blijven “tot de internationale voorwaarden voldoende rijp zijn” of tot er meer socialistische regeringen verkozen zijn in andere landen om de krachtsverhouding naar links te duwen. Op abstract niveau kan dit een redelijk standpunt lijken. Maar deze positie houdt er geen rekening mee dat dit “uitstel” van de breuk zich niet beperkt tot tactiek om tijd te kopen. Ondertussen worden concrete asociale maatregelen opgelegd aan alle regeringen, waardoor deze de confrontatie met de arbeidersklasse moeten aangaan. Dit zien we ook in Griekenland met een Syriza-regering.

Reformistische leiders mogen dan nog de beste plannen opmaken, de internationale klassenstrijd laat geen ruimte voor stabiele en perfect gecoördineerde veranderingen die simultaan in alle landen tegelijk worden doorgevoerd via de reeds bestaande internationale instellingen van het kapitalisme. Als de EU niet desintegreert op kapitalistische basis, zal het nodig blijven dat een individuele socialistische regering of een groep van dergelijke regeringen een bres slaat waarlangs de Europese arbeidersklasse kan bouwen aan een nieuw internationaal alternatief.